دانشگاه آزاد اسلامي
واحد رشت
گروه تخصصي جغرافيا و برنامه ريزي شهري
گروه جغرافياي انساني
پايان نامه جهت اخذ درجه کارشناسي ارشدM. A) )
رشته: جغرافيا و برنامه ريزي شهري
موضوع:
سازماندهي مکاني – فضايي مراکز استقرار آتش نشاني در سطح اردبيل و ارائه الگوي مناسب با استفاده از فنون تحليل چند معياري
استاد راهنما :
جناب آقاي دکتر عطا غفاري گيلانده
استاد مشاور :
جناب آقاي دکتر موسي عابديني
نگارش :
رضوان صفايي
زمستان1391
تأييد کارشناس حوزه پژوهشي تأييد معاون پژوهشي و فناوري دانشگاه آزاد اسلامي- واحد رشت
توجه : اين فرم قبل از صحافي مي بايست به امضا اساتيد و مسئولين مربوطه برسد. اين برگه بدون مهر دانشگاه فاقد اعتبار مي‌باشد.)اطلاعات اين فرم حتما توسط کارشناس پژوهشي تکميل گردد.)
تقدير و تشکر
تقديم به
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: طرح تحقيق
1-1- مقدمه2
1-2- شرح و تبيين مسئله 3
1-3- پيشينه تحقيق4
1-4- سوالات تحقيق9
1-5- اهداف تحقيق9
1-6- مواد و روش هاي مورد استفاده 10
1-6-1- مواد و روش هاي مورد استفاده در پژوهش10
1-6-2- روش گردآوري اطلاعات10
1-6-3- روش استاندارد سازي و وزن دهي داده ها11
1-6-4- قاعده تصميم گيري مورد استفاده در اولويت بندي تناسب اراضي11
1-6-5- فرايند تحقيق12
1-7- مشکلات تحقيق12
1-8- واژگان کليدي13
فصل دوم: مباني نظري تحقيق
2-1- مقدمه16
2-2-ماهيت کاربري اراضي17
2-3- ماهيت و مفهوم ساماندهي مکاني -فضايي مراکز خدمات شهري19
2-3-1- مفاهيم خدمت20
2-3-2- خدمات شهري 21
2-4- ماهيت و اهميت انواع تاسيسات و تجهيزات و خدمات شهري24
2-5- جايگاه و اهميت ايستگاه هاي آتش نشاني در نظام کاربري اراضي شهري 27
2-6- ملاک هاي مطرح در مکان گزيني ايستگاه هاي آتش نشاني 28
2-6-1- جمعيت29
2-6-2- مساحت و شعاع پوشش29
2-6-3- شبکه ارتباطي30
2-6-4- کاربري اراضي30
2-6-5- پتانسيل خطر31
2-6-6- جهت توسعه شهر31
2-6-7- اندازه قطعه زمين31
2-6-8- جمع بندي ديگري از اصول،شاخص ها و معيارهاي موثر در مکان گزيني مراکر آتش نشاني32
2-7- سوالات اساسي در مکان يابي ايستگاه هاي آتش نشاني34
2-8- تجزيه و تحليل هاي مبتني بر مکان يابي بهينه فضاي مراکز آتش نشاني35
2-9- اصول مديريتي مراکز آتش نشاني درارتباط با مکان يابي فضايي35
2-10- نتايج مکان گزيني بهينه فضايي ايستگاه هاي آتش نشاني در سطح شهر ها36
2-11- نتيجه گيري37
فصل سوم: ويژگي هاي محدوده مورد مطالعه
3-1- مقدمه39
3-2-معرفي محدوده مورد مطالعه39
3-2-1- موقعيت رياضي و نسبي 39
3-2-2- ويژگي هاي توپوگرافيکي و ژئومورفولوژيکي مورد مطالعه40
3-2-2-1-توپوگرافي شهر41
3-2-2-2-شيب42
3-3-ويژگي هاي جمعيتي و اقتصادي45
3-3-1-روند تحول جميعت شهر اردبيل46
3-3-2-روند تحولات جمعيت شهر اردبيل در طي دهه هاي مختلف سرشماري48
3-3-3-ترکيب سني و جنسي جمعيت شهر اردبيل49
3-3-3-1- ترکيب سني جمعيت49
3-3-3-2- ترکيب جنسي جمعيت50
3-3-4- تراکم جمعيت در سطح شهر اردبيل50
3-3-5- بعد خانوار51
3-3-6- خصوصيات اقتصادي 53
3-4- ويژگي هاي کالبدي54
3-4-1-بررسي وضعيت کمي و کيفي کاربريهايموجود حوزه نفوذ شهر اردبيل54
3-4-2- توسعه کالبدي شهر اردبيل در دوره هاي مختلف زماني56
3-4-2-1- توسعه شهر تا سال 135457
3-4-2-2- توسعه شهر بين سال هاي 1359-135457
3-4-2-3- توسعه شهر بين سال هاي 1370-135958
3-4-2-4- رشد شهر در فاصله زماني 1385-137058
3-4-3- وضعيت کاربري ها در طرح جامع61
3-4-4- نحوه توزيع خدمات محله اي در مناطق مختلف63
3-5- نتيجه گيري68
فصل چهارم: بيان داده ها و اطلاعات
4-1- مقدمه 70
4-2- فرايند گام به گام مورد اجرا در راستاي پاسخ به سوالات تحقيق 70
4-3- وضعيت کمي و کيفي عملکرد و جانمايي ايستگاه هاي آتش نشاني در سطح شهر اردبيل71
4-4-تشکيل ماتريس معيارهاي ارزيابي76
4-5- استاندارد سازي و ارزش گذاري نقشه هاي معيار78
4-5-1-تراکم جمعيت84
4-5-2-فاصله از مراکز آموزشي85
4-5-3-فاصله از معابر شهري87
4-5-4-فاصله از کاربري هاي مسکوني88
4-5-5-فاصله از مراکز درماني و بهداشتي90
4-5-6-فاصبه از مراکز تجاري91
4-5-7-فاصله از انبار و تاسيسات92
4-5-8-فاصبه از کاربري هاي فرهنگي و ورزشي93
4-5-9- فاصله از مراکز اداري94
4-5-10- فاصله از مراکز صنعتي95
4-6-روش وزن دهي دادهها97
4-7- اولويت بندي گزينه هاي مکاني بر اساس مدل (WLC)102
4-8- جمع بندي و پيشنهادات105
منابع و ماخذ106
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول (1-2) مراحل مطرح در فرايند تحقيق 12
جدول (2-1) تعاريف خدمات20
جدول (3-1) جمعيت شهر اردبيل در سال هاي مختلف و رشد آن 47
جدول (3-2) نرخ رشد و جمعيت شهر اردبيل در طي دوره هاي مختلف سرشماري 48
جدول (3-3) درصد جمعيت شهرنشين شهر اردبيل نسبت به كل جمعيت شهرنشين استان49
جدول (3-4) درصد جمعيت در گروههاي عمده سني شهر اردبيل در فاصله سالهاي 1385- 1335 49
جدول (3-5) مقايسه نسبتهاي جنسسي شهر اردبيل با كل كشور 1385- 1345 50
جدول (3-6) سطح مورد نياز كاربري ها براساس طرح جامع با توجه به جمعيت55
جدول (3-7) مقايسه كاربري هاي وضع موجود و طرح جامع گذشته 62
جدول (3-8) نحوه گسترش كاربري هاي عمده در سطح شهر اردبيل 66
جدول (4-1) آمار و عملكرد مقايسه اي سازمان آتش نشاني در سال 90 و 9174
جدول (4-2) ماتريس معيارهاي مورد استفاده در مكان يابي ايستگاه هاي آتش نشاني78
جدول (4-3) ماتريس معيارهاي مورد استفاده در فرايند كلان يابي مراكز آتش نشاني 83
جدول (4-4) سطح بندي تراكم جمعيت84
جدول (4-5) ضرايب و اهميت نسبي معيارها 98
جدول (4-6) شاخص پايداري تصادفي (RI)99
جدول (4-7) جمع بندي دلايل توجيهي وزن بدست آمده براي معيارهاي مورد استفاده101
فهرست اشكال و نمودارها
عنوان صفحه
شكل (2-1) مراحل مطرح در فرايند تحقيق18
شكل ( 2-2) برنامه ريزي كاربري اراضي شهرهاي موجود 19
شكل (3-1) نقشه محدوده مورد مطالعه 40
شكل (3-2) نقشه tin از توپوگرافي منطقه مورد مطالعه45
شكل ( 3-3) روند افزايش جمعيت شهر اردبيل طي سالهاي 84- 133547
شكل (3-4) نرخ رشد جمعيت شهر اردبيل طي سالهاي 84- 133547
شكل (3-5) مقايسه نرخ رشد جمعيت با افزايش جمعيت شهر اردبيل 48
شكل (3-6) پراكندگي جمعيت شهر اردبيل در سال 138551
شكل ( 3-7) بعد خانوار در شهر اردبيل در سال 138552
شكل (3-8) تعداد شاغلين در شهر اردبيل در سال 138553
شكل (3-9) پراكندگي فضايي كاربري ها در حوزه نفوذ شهر54
شكل (3-10) پراكندگي فضايي كاربري ها در سطح شهر اردبيل55
شكل (3-11) مراحل توسعه شهر اردبيل در دوره هاي مختلف59
شكل (3-12) ساختار كالبدي شهر 60
شكل (4- 1) درصد اطفاي حريق و امداد نجات در سال 90 و 9174
شكل ( 4-2) عمليات اطفاي حريق و امداد نجات آتش نشاني به تفكيك ماه هاي سال در سال 139075
شكل (4-3) عمليات اطفاي حريق و امداد نجات آتش نشاني به تفكيك ماه هاي سال76
شكل ( 4-4) نقشه استاندارد سازي شده فازي فاصله از تراكم جمعيت85
شكل (4-5) نقشه استاندارد سازي شده فازي فاصله از مراكز آموزش 86
شكل (4-6) نقشه استاندارد سازي شده فازي فاصله از معابر88
شكل (4-7) نقشه استاندارد سازي شده فاصله از كاربري هاي مسكوني89
شكل (4-8) نقشه استاندارسازي شده فازي فاصله از مراكز درماني و بهداشتي90
شكل (4-9) نقشه استاندارد سازي شده فازي فاصله از مراكز تجارت 91
شكل (4-10) نقشه استاندارد سازي شده فازي فاصله از انبار و تأسيسات 93
شكل (4-11) نقشه استاندارد سازي شده فازي فاصله از مراكز فرهنگي و بهداشتي94
شكل (4-12) نقشه استاندارد سازي شده فازي فاصله از مراكز اداري 95
شكل (4-13) نقشه استاندارد سازي شده فازي فاصله از مراكز صنعتي 96
شكل (4-14) نقشه سطح بندي شده تناسب كلاني در رابطه با استقرار مراكز آتش نشاني 104
چکيده
کاربري هاي امدادي با توجه به فعاليت هايي که بر عهده دارند نسبت به ساير خدمات شهري از اهميت ويژهاي بر خوردار مي باشند. تحليل مکاني ايستگاه هاي آتش نشاني از نظر ايمني،دسترسي، ساختار هاي فضايي و کالبدي، عوامل اجتماعي،فرهنگي و اقتصادي مي تواند در جهت کاهش آسيب پذيري شهر تا د زيادي موثر باشد.انتخاب بهترين مکان براي ايستگاه هاي آتش نشاني تحت تاثير معيارها و ضوابط مختلفي از جمله شعاع پوششي، جمعيت. تراکم آن نزديکي به شبکه معابر (دسترسيها)و کاربري اراضي (همسايگيهاي سازگار و همسايگي هاي نا سازگار) هستند بدين منظور و با توجه به معيار هاي مکان گزيني و با توجه به توانمندي ها و وضع موجود شهر ونيز با ارزيابي تجزيه و تحليل وضعيت ايستگاه هاي آتش نشاني، نحوه توزيع مکاني و الگوي فضايي آنها مشخص گرديد و چنين نتيجه شد که تعداد
ايستگاه هاي موجود شهر اردبيل جهت پوشش شهر کافي نبوده و بيش از نيمي از محدوده فعلي شهر، خارج از شعاع پوششي استاندارد (3 تا 5 دقيقه) هستند و نيازمند مکان يابي ايستگاه هاي جديد مي باشند، تا بتواند زمينه اي فراهم آورد تا کل فضاي شهر تحت پوشش ايستگاه هاي موجود و پيشنهادي قرار گيرد.بر اساس تحليل و مطالعه وضع موجود اردبيل و نتايج به دست آمده از مشاهدات ميداني در حال حاضر شهر اردبيل داراي 4 ايستگاه آتش نشاني ميباشد بر اين اساس در افق 1400 و در گزينه مطلوب جمعيت (551297) به 11 ايستگاه مادر و مساحتي تقريبا 5/5 هکتاري نياز است. بنابرين اين پژوهش با روش توصيفي – تحليلي در پي آن ميباشد تا با استفاده از مدل خطي وزني (WLC) بهترين مکانها را براي استقرار مراکز آتش نشاني مشخص نمايد. با توجه به تعداد معيارهاي دخيل در مکانيابي بهينه مراکز آتشنشاني در مقاله حاضر سعي شده است تلفيقي از قابليتهايGIS و مدل WLC در ارئه الگوي مناسب مکان گزيني مراکز آتشنشاني مورد آزمون قرار گيرد. در نهايت بررسي مناطق اولويت دار در خروجي نهايي حاصل از مدل WLC نشان داد که اين مناطق منصف به شرايط مطلوب از نظر معيارهاي تعيين شده هستند. اين امر نشانگر توانمنديهاي اين فنون و ابزارها در نقش آفريني به عنوان سيستم پشتيباني تصميم گيري (DSS)، براي انتخاب گزينههاي مناسب است.
واژگان کليدي: سازماندهي- مراکز آتش نشاني- مکان يابي- تحليل چند معياري
فصل اول
(طرح تحقيق)
1-1- مقدمه
استقرار هر عنصر شهري درموقعيت فضايي- کالبدي خاصي از سطح شهر، تابع اصول و قواعد و سازوکار (مکانيسم هاي)خاصي است که در صورت رعايت شدن به موفقيت و کارايي عملکردي آن عنصر در همان مکان مشخص خواهد انجاميد و غير اين صورت چه بسا مشکلاتي بروز کند .استقرار بسياري از عناصر شهري بيشتر تابع سازکارهاي اقتصادي و رقابت آزاد است ،اما براي خدمات عمومي که ايستگاه هاي آتش نشاني نيز جزء اين نوع از خدمات شهري مي باشد. نمي توان به سازکارهاي بازار واگذار بسنده کرد، بديهي است خدمات رساني به موقع و مطمئن توسط ايستگاه هاي آتش نشاني بيش از هر چيز مستلزم استقرار آنها در مکان هاي مناسب است که بتواند در اسرع وقت و بدون مواجه شدن با موانع و محدوديت هاي محيط شهري از يک طرف و با ايجاد حداقل آثار منفي بر روي زندگي ساکنان شهر ازطرف ديگر به محل حادثه رسيده و اقدامات اطفا و يا امداد را به انجام برسانند. به رغم اينکه وجود نابرابري در استاندارد زيست در بين ساکنين يک شهر پديده جديدي در هيچ يک از شهرهاي جهان نيست اما در کشورهاي کمتر توسعه يافته به دليل فاحش تر بودن تفاوتهاي اجتماعي-اقتصادي و پيدايش سکونتگاههاي زير استاندارد و گسترش خوشه نشيني، تفاوت هاي فضايي شهر تشديد شده است(عبدي و دانشپور،1378،37). سکونت اقشار کم درامد در مکانهايي که جاذب ساير گروههاي اجتماعي نيست، به تمرکز فقر مي انجامد و اين فرايند به جدايي گزيني طبقه کم درامد از ساير گروهاي اجتماعي منجر ميشود(شاه حسيني،1384،158). الگوي توزيع مراکز خدمات شهري از جمله عواملي است که باعث ارزش متفاوت زمين شهري شده و به جدايي گزيني هاي گروهاي انساني دامد ميزند. بنابرين نقشه برنامه ريزان شهري در ايجاد و تقويت جدايي گزيني هاي اجتماعي و تفاوت در سطح زندکي شهروندان امري بديهي و غير قابل انکار است.ايستگاههاي آتشنشاني از جمله مراکز مهم و حياتي خدمات رساني در شهرها هستند که نقش مهمي در تامين ايمني و اسايش شهروندان و توسعه شهر ها دارند. بديهي است خدمات رساني به موقع ايستگاههاي آتشنشاني بيش از هر چيز مستلزم استقرار آنها در مکانهاي مناسب است که بتئانند در اسرا وقت و بدون مواجه شدن با موانع و محدوديت هاي محيط شهري از يک سو و با ايجاد کمترين آثار منفي بر زندگي ساکنان شهري از سوي ديگر، به محل حادثه برسند و اقدامات امداد را به انجام برسانند. عوامل متعددي در مکان يابي تجهيزات شهري دخالت دارند تحليل همه جانبه آنها به وسيله روشهاي سنتي مکان يابي به دليل حجم زياد
دادهها امکان پذير نيست. از طرفي، عدم توجه به اين عوامل در مکان يابي تجهيزات شهري موجب هدر رفتن سهم عمده اي از منابع مادري و از دست دادن حجم زياد انرژي و نيروي کار انساني در شهر ها گرديده است.لذا استفاده از ابزار تحليل گر توانمندي چون GIS که بتواند با جحم وسيعي از داده ها کار کند ضروري است.
1-2- شرح و تبيين مسئله
در پي رشد سريع جمعيت و رشد شتابزده و غير منطقي شهرهاو مطرح شدن نيازها براي خدمات عمومي و حاکم شدن اقتصاد بازار و پيروي از اصول اقتصاد نئوکلاسيک که در آن رقابت در جستجوي سود بيشتر باعث کاهش سهم کاربري هاي عمومي (ايمني،امدادي و … ) و افزايش سهم کاربري هاي مسکوني و سودآور مي شود . لزوم دخالت دولت و برنامهريزي جهت گسترش عدالت اجتماعي و دسترسي يکسان و متعادل خدمات را براي همه افراد ضزوزي مي سازد . در اين راستا برنامه ريزان سعي دارند با ارائه الگوي مناسب تخصيص زمين به کاربري هاي مورد نياز شهرها و مکان گزيني مناسب آنها در کالبد شهر، جهت تأمين رفاه و ايمني شهرها و آسايش شهرنشينان تأثير گذاشته و امکان زيست بهتري را در شهرها فراهم آورند (ولي زاده ، 1384؛7). کاربريهاي ايستگاه آتش نشاني يکي از انواع کاربريهاي اساسي در شهرهاست که مکان يابي بهينه آني، ايمني و رفاه شهروندان را بدنبال خواهد داشت.توجه صرف به ساخت و استقرار ايستگاههاي آتش نشاني ازنظر کمي و عدم توجه به کاربريهاي مجاور و ساير عوامل مهم درمکان يابي آنها موجب کاهش کارايي ايستگاه از نظر امدادرساني به موقع مي گردد. علاوه بر موضوعهاي ذکر شده در رابطه با کمبود ايستگاههاي آتش نشاني، مکان يابي نادرست و عدم هماهنگي با بافت و سيماي شهري از مسائل و موضوعات مشترک بسياري از شهرهاي ايران محسوب مي گردد. بدين ترتيب با پرداختن به موضوع مکان يابي، محلي مناسب جهت استقرار ايستگاههاي آتش نشاني برگزيده به طوري که در صورت وقوع حادثه، تيم هاي تخصص امدادرسان قادر باشند در سريع ترين زمان ممکن خود را براي نجات به حادثه ديدگان به محل برسانند.
تجهيزات و تاسيسات پايه و اساس سکونتگاه هاي شهري را تشکيل داده و کمبود و نقص آنها مشکلاتي را براي شهروندان به وجود مي آورد. اعتبار و اهميت هر شهر بسته به اين خدمات و تاسيسات دارد. هرچه ارائه اين خدمات بهتر باشد زندگي در آن راحت تر و هزينه زندگي در آن براي شهروندان کمتر خواهد بود. اگر اين خدمات در مکان هاي مناسب و به اندازه کافي باشد از هزينه هاي اقتصادي و زماني ساکنين به نحو محسوسي کاسته خواهد شد و لازمه اين امر تحقيق و کنکاش علمي و کارشناسي است که بايد از سوي سازمان ها و ارگان هاي مختلف حمايت شود.(سعيدي خواه، :1383ص35 ). رشد روزافزون و افقي شهرها به همراه افزايش جمعيت آنها موجب بالارفتن قيمت زمينهاي شهري، رشد عمودي آنها و افزايش تراكم جمعيت شهري شده است. توسعه نامتناسب شهرها به همراه اين رشد افسار گسيخته در سالهاي اخير و توجه نكردن مديران شهري به توسعه پايدار، مشكلات عديدهاي را بخصوص براي شهرهاي جهان سوم به وجود مي آورد و مسئوليت بيشتري بر دوش برنامه ريزان شهري مي نهد. اهميت مكانيابي اصولي، كاربريها و خدمات شهري را بارزتر ميكند. اغلب نظريه هاي مكانيابي و مكان گزيني به كاربريهاي صنعتي و تجاري توجه نموده و عوامل توليد از قبيل بازار، سرمايه، نيروي كار و فاصله بازار تا محل توليد را متغيرهاي اساسي مكانيابي در نظر گرفته و مدلهاي خاصي را با اولويت دادن به يك يا چند عامل ارائه داده اند، در حالي كه متغيرهاي مؤثر بر مكانيابي ايستگاه هاي آتش نشاني از نظر نوع و تعداد و تنوع تفاوتهايي با متغيرهاي مؤثر بر مكانيابي واحدهاي صنعتي و تجاري دارند و بايد دقيقاً بررسي شوند(گوگه و پرهيزکار،1381:98). امروزه يافتن مکان يا مکان هاي مناسب براي ايجاد يک فعاليت در حوضه جغرافيايي معين، جزء مراحل مهم
پروژه هاي اجرايي بويژه در سطح کلان و ملي به شمار مي آيد. مکان هاي نهايي بايد همه شرايط و قيود مورد نياز را ارضاء نمايد و عدم بررسي اين شرايط و قيود قبل از اجراي چنين پروژه هايي نتايج نامطلوب فراوان به دنبال خواهد داشت (مهدي پور، 1385:ص44 ). تعيين محل و تعداد ايستگاه هاي آتش نشاني در يك منطقه معين شايد مهمترين تصميمي است كه رئيس سازمان آتش- نشاني با آن مواجه است. البته نكته مهم اين است كه راه حل بهينه، راه حلي است كه مجموع خسارات ناشي از آتش سوزي و هزينه ارائه خدمات را حداقل نمايد.يکي از مهمترين پارامترها در اراي? با کيفيت ايستگاههاي آتشنشاني، زمان ارائ? خدمات اين مراکز است. محل ايستگاههاي آتشنشاني نقش بسيار اساسي در کاهش زمان پاسخ به تقاضا دارد، و از اينرو، مکانگزيني بهين? اين ايستگاهها در سطح شهرها از اهميت بسيار زيادي برخوردار است. در واقع خدمات رساني به موقع و مطمئن توسط اين مراکز بيش از هر چيز مستلزم استقرار آنها در
مكان هاي مناسب است. شهر اردبيل از جمله شهرهاي نسبتا بزرگ و پرجمعيت کشور است که به دليل تراكم زياد جمعيت و توسعه پهنة شهري از يك سو و از سوي ديگر انتخاب اين شهر به عنوان مركز استان و وقوع حوادث بالا، نياز مبرمي به خدمات رساني بهينه مراکز آتشنشاني و ايمني دارد.
مكان گزيني ايستگاه هاي آتش نشاني در شهرنسبتا بزرگي چون اردبيل همواره با مشكلات عديده اي روبه رو بوده است. تعدد عوامل مؤثر در مكان يابي ايستگاههاي آتش نشاني و افزايش روزافزون مشكلات زندگي شهري لزوم استفاده ازروشهاي مؤثر و سيستمهاي رايانه اي را در مكانيابي ايستگاه هاي آتش نشاني بيش از پيش آشكار ساخته است
1-3- پيشينه تحقيق
در مقياس جهاني در زمينه مکان يابي ايستگاههاي آتش نشاني با استفاده ازسيستم ها اطلاعات جغرافيايي، مطالعات جامع و کامل صورت گرفته است در فوريه سال 2000 ميلادي ، پروژه مکان يابي ايستگاههاي آتش نشاني ويرجينيا و کانزاس ، تحت راهنمايي شرکت کردي ويتا به کمک GIS انجام گرفت . در ژانويه سال 2004 ميلادي ، لي ويه در مکان يابي سايت هاي خدماتي چند منظوره از الگوريتم ژنتيک در محيط GIS استفاده نموده است .
به لحاظ اهميت بسيار زياد مساله نجات جان انسانها در اطفاي حريق، پژوهشهاي بسياري از ديرباز در كشورهاي توسعه يافته در زمينه انتخاب مكانهاي مناسب احداث ايستگاههاي آتش نشاني انجام گرفته است. پژوهشهاي اوليه در اين مورد بر مبناي انتخاب مكان ايستگاهها بر اساس سطح پوشش ارائه خدمات توسط هر يك از آنها قرار داشت (Guo an & Tang, 2008: 908)
* در سال 1376 هجري شمسي ، پرهيزکار ضمن مطالعه روش ها و الگوهاي مکان گزيني، با مطالعه موردي در مکان يابي مراکز آتش نشاني شهر تبريز، توانايي GIS را نسبت به ساير مدلها اثبات کرد .
* شهابيان، شهرام در سال 1376 هجري شمسي با استفاده از GIS به مکان يابي فضايي ايستگاههاي آتش نشاني شمال غرب تهران پرداخت و عادلي نيز در سال 1385 با استفاده از سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي به مکان گزيني ايستگاههاي آتش نشاني شهر گرگان پرداخته است .
* (عابدين درکوش،80 : 1372) اولين کارهاي مربوط به مکان يابي توسط لانهارد و وان تونن انجام شد. در واقع کليه نظريه ها با بکارگيري تکنيک هاي مختلف سعي مي کنند که عوامل مؤثر بر استقرار فضايي فعاليت هاي گوناگون شهري را بشناسند .
* مهدوي و کريم زاده (1385) در تحقيقي ديگر به چگونگي پهنه بندي بخش مرکزي شهرستان ورزقان به توجه به عوامل طبيعي و انساني ، جهت مکان يابي خدمات روستايي با استفاده از ابزار توانمند سيستم اطلاعات جغرافيايي پرداخته اند . از اين رو ابتدا اقدام به تهيه نقشه هاي مورد نياز همچون نقشه ارتفاع ، شيب و غيره نمود، سپس به نحليل داده ها در قالب توابع و مدلهاي سيستم اطلاعات جغرافيايي و از طريق هم پوشاني و وزن دهي، نتيجتاً قسمت هاي مناسب جهت استقرار مراکز خدمات دهي را مکان يابي نموده اند.
* بدر (1379) در مطالعه اي ديگر يکي از مشکلات عمده در برنامه ريزي شهري با توجه به رشد جمعيت و کمبود امکانات زيربنايي را تأمين جهات مناسب گسترش فيزيکي شهرها عنوان مي کند . اين تحقيق عوامل در گسترش فيزيکي شهرها را عوامل طبيعي، اقتصادي و اجتماعي عنوان مي کند و قابليت اراضي را مهمترين عامل در تعيين جهات گسترش فيزيکي شهرها ميداند. وي در اين خصوص به مدلسازي براي گسترش فيزيکي شهر با تلفيق داده هاي ماهواره اي در راستاي حفظ زمينه هاي با ارزش کشاورزي مي پردازد .
* (يکاني فرد ،1380: 39تا 43 ) يکاني فرد در مقاله اي با عنوان “تجربه هاي موفق خدمات ايمني و آتش نشاني ايالت مينه سوتا” به شناسايي تجربيات کارآمد در رابطه با خدمات آتش نشاني در ايالت مينه سوتا Minnesota مي پردازد که اساس آن در فعاليتهاي دپارتمان هاي آتش نشاني در سطح اين ايالت است . پيشنهاد و توصيه اين است که مراکز خدمات آتش نشاني بيش تري در زمينه تعيين خطرات ناشي از حريق محلي فعال گردند و با توسعه برنامه هاي بلندمدتي که بر اساس اين مخاطرات طرح ريزي شده است، از فرصت هاي پيش آمده زمينه همکاري ها استفاده نمايند .
* (پرهيزگار ،1380: 22-27) پرهيزکار در مقاله کاربرد مدل حداکثر پوشش عملياتي ايستگاههاي آتش نشاني سعي کرده است با مروري گذرا به روند کاربرد مدلها در برنامهريزي شهري و منطقهاي، يکي از مدلهاي اصلي مکان گزيني خدمات شهري (از جمله محل ايستگاههاي آتش نشاني )، يعني مدل حداکثر پوشش (MCLP) زا شرح دهد .
* (احمدي،1371: 40-46) احمدي در مقاله مکان يابي نقاط استقرار ايستگاههاي آتش نشاني و خدمات ايمني در تهران بزرگ اظهار مي دارد . امکانات و نيروي متخصص تنها زماني مي تواند مؤثر واقع شوند که علاوه بر داشتن نظم و هماهنگي در کنترل حادثه اولاً آن را صحيح تشخيص دهند و ثانياً بتوانند در اسرع وقت نسبت به کنترل آن اقدام نمايند و اين خود منوط به رسيدن به موقع به محل حادثه خواهد بود که کمينه کردن آن هدف اصلي اين مقاله است. براي رسيدن به اين هدف ابتدا صورت مسئله بادر نظرگرفتن فرض هايي به نحو مناسبي تدوين گرديده و سيستم الگوريتم حل آن پيشنها و پاسخ نهايي ارائه گرديده است.
* مشکيني و همکاران(1389) در مطالعهاي با عنوان تحليل فضايي _مكاني تجهيزات شهري و كاربست مدل تحليل سلسله مراتبي در محيط GIS، پس از ارزيابي ايستگاههاي موجود با استفاده از قابليتهاي GIS و مدل AHP موقعيت ايستگاههاي جديد در هسته مرکزي تهران را پيشنهاد کرده است
* کوتاناپانيچ و همکاران(2005) با انتخاب شهر کانسيتي ( واقع در تايلند) به عنوان مطالع? موردي، با استفاده از يک سيستم جامع يکپارچه متشکل از کامپيوترهاي همراه، GIS و GPS، نقش و کارکرد تلفيق اين تکنولوژيها درکنترل و مديريت سيستم اطلاعات امداد رساني مورد مطالعه قرار دادهاند،
* جيپينگ و همکاران (2010) در پژوهشي با عنوان بررسي نحو? مديريت اطلاعات امدادرساني
(آتشنشاني و اورژانس)، قابليتها و نحو? استفاده از فن آوريهاي نوين GIS، GPS و RS (3S) درمکانگزيني و مديريت اطلاعات جغرافيايي سوانح امدادرساني مورد مطالعه قرار داداهاند.
* هااووي و همکاران (2011) در پژوهشي، به کاربردهاي GIS در عمليات امداد و نجات و مکان گزيني بهين? مراکز آتشنشاني پرداختهاند.
* پرهيزکار(1376) ضمن مطالعه روش و الگوهاي مکانگزيني مانند نظريه هاي مکان مرکزي، مدل تاکسونومي عددي، مدل لاري و مدلهاي تصادفي، با مطالعه موردي در مکانيابي مراکز آتشنشاني شهر تبريز، توانايي سيستم اطلاعات جغرافيايي را نسبت به ساير مدلها اثبات کرد.
* نظريان و کريمي (1388) در مقالهاي تحت عنوان ارزيابي توزيع فضايي و مکانيابي ايستگاههاي آتشنشاني شهر شيراز با استفاده از GIS به اين نتيجه رسيدنحوه توزيع فضايي مراکز آتشنشاني جهت پوشش کل شهر مناسب نبوده و نيازمند مکانيابي ايستگاههاي جديد ميباشد.
* ديويد(2004) نقش GIS را در مديريت بحران حوادث مرتبط با فعاليتهاي سازمان آتشنشاني تعيين کننده دانستند و اظهار داشتند علاوه بر اينکه GIS ميتواند در کاهش خسارات در زمان قبل از وقوع حادثه با مکانيابي بهينهترين مکانها براي احداث ايستگاهها موثر باشد ميتواند کارآيي بالايي نيز در حين امداد رساني ايفا نمايد.
* کوتاناپانيچ و همکاران(2005) با انتخاب شهر کانسيتي (واقع در تايلند) به عنوان مطالع? موردي، با استفاده از يک سيستم جامع يکپارچه متشکل از کامپيوترهاي همراه، GIS و GPS، نقش و کارکرد تلفيق اين تکنولوژيها درکنترل و مديريت سيستم اطلاعات امداد رساني مورد مطالعه قرار دادهاند.
* جيپينگ و همکاران(2010) در پژوهشي با عنوان بررسي نحو? مديريت اطلاعات امدادرساني(آتشنشاني و اورژانس)، قابليتها و نحو? استفاده از فن آوريهاي نوين GIS، GPS و RS (3S) درمکانگزيني و مديريت اطلاعات جغرافيايي سوانح امدادرساني مورد مطالعه قرار داداهاند.
* (سعيدي خواه ،1383) در پژوهشي با عنوان “بررسي تأسيسات و تجهيزات شهري (پست، مخابرات، آتشنشاني) و مکان يابي آنها در بافت قديم و جديد شهر مشهد” هدف از تحقيق را بررسي کمبودها و مکان يابي بهينه تأسيسات و تجهيزات پست، مخابرات و آتش نشاني مي داند. در اين تحقيق دو منطقه از شهر مشهد ( بافت قديم و بافت جديد ) انتخاب شده و کار اصلي در دو قسمت آورده شده است. مرحله اول ميزان و مقدار تأسيسات و تجهيزات مورد مطالعه بر اساس سرانه ها و استانداردها مشخص شده است.
در مرحله دوم مکان يابي اين تأسيسات و تجهيزات بر اساس فاکتورهاي مختلف پيشنهاد شده و در نهايت مقايسه اي از وضع موجود و مطلوب اين خدمات به عمل آمده است. نتيجه کار استخراج نقشه هاي ميزان و مقدار مکان يابي خدمات است که با وضع موجود نيز سنجيده شده و ميزان کمبودها مشخص شده است و نتيجه بدست آمده حاکي از اختلاف زياد بين مقدار و مکان گزيني خدمات در وضع موجود و وضع مطلوب مي باشد .
* (پرهيزگار،1376) پرهيزگار در مقاله اي با عنوان ” ارائه الگوي مناسب مکان گزيني مراکز خدمات شهري با تحقيق در مدلها و GIS شهري اظهار مي دارد سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) توانمندي ها و قابليت هاي فوق العاده اي در جمع آوري ، ذخيره، بازيابي، به روز کردن ، کنترل، ادغام، تحليل مدلسازي و نمايش داده هاي جغرافيايي به صور گوناگون دارد و مي تواند متغيرهاي کمي و کيفي متعدد و با ابعاد گسترده را در تصميم گيري ها و مديريت شهري دخالت دهد .ايشان در مکان يابي مراکز آتش نشاني تمرکز خويش را بر بهره گيري از سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) مي گذارد .
* (دانشگاه تربيت مدرس،1379) در پژوهشي با عنوان ” ارائه مدل و ضوابط مکان گزيني ايستگاههاي آتش نشاني” که در دانشگاه تربيت مدرس تهيه شده اهداف تحقيق عبارتند از : 1- تعيين ضوابط و معيارهاي مکان گزيني ايستگاههاي آتش نشاني 2- ارائه الگوي مناسب مکان يابي ايستگاههاي آتش نشاني 3- پاسخ گويي به نيازهاي ايمني شهروندان در حداقل زمان ممکن 4- پيشگيري از خسارات عمده جانبي و مالي به شهروندان و مؤسسات 5- آمادگي لازم براي عمليات اضطراري در حوادث غيرمترقبه در زمان بحران 6- کمک به اهداف توسعه پايدار 7- سازماندهي فضايي براي امکانات و تجهيزات ايمني در شهرها .
* ( مرکز مطالعات برنامه ريزي شهري ،1371) مرکز مطالعات برنامه ريزي شهري در يک طرح مطالعاتي با عنوان بررسي وضعيت مراکز آتش نشاني و امور ايمني شهرهاي کشور (طرح جامع ايمني و آتش نشاني شهرهاي کشور) هدف از تهيه طرح مذکور را ، برنامه ريزي و سازماندهي سيستم آتش نشاني و امور ايمني، جهت افزايش ضريب ايمني شهرهاي کشور و فايق آمدن بر توانايي سيستم در مقابله با مصائب و مشکلات موجود ذکر کرده است .
* پرهيزگار(1376) ضمن مطالعه روش ها و الگوهاي مکان گزيني مانند نظريه مکان مرکزي، مدل تاکسونومي عددي، مدل هاي تصادفي، با مطالعه موردي در مکان يابي مراکز آتش نشاني شهر تبريز ، توانايي GIS را نسبت به ساير مدلها اثبات کرد .
* David Evans (2004) در ژانويه سال 2004 نقش GIS را در مديريت بحران حوادث مرتبط با فعاليت هاي سازمان آتش نشاني تعيين کننده داشتند و اظهار داشتند علاوه بر اينکه GIS مي تواند در کاهش خسارات در زمان قبل از وقوع حادثه با مکان يابي بهينه ترين مکانها براي احداث ايستگاه ها مؤثر باشد مي تواند کارايي بالايي نيز در حين امدادرساني ايفا نمود .
* پوراسکندري،عباس،1380،در تحقيقي که در گروه جغرافيا و برنامه ريزي شهري دانشگاه تربيت مدرس انجام پذيرفت، با استفاده از روش شعاعي – چند ضلعي هاي تيسن و تحليل شبکه ضمن بررسي نحوه توزيع سوانح آتش سوزي در شهر کرج به مکان يابي ايستگاه هاي آتش نشاني اقدام کردند.
* والکر در سال 1975 (walker) به ارزيابي مکاني ايستگاه هاي آتش نشاني در نيو يورک پرداخت .هدف اين مطالعه ارايه مدلي به مديران و برنامه ريزان شهري براي مکان گزيني و ارزيابي مکاني ايستگاه هاي آتش نشاني بود .او مدلي کامپيوتري را به شکل يک سيستم پشتيباني تصميم گيري براي اين منظور طراحي کرده بود.
* دورمونت و ديگران (1975 وDormont et al.) مدل کامپيوتري ديگري را ارائه کردند که نحوه قرار گيري درست ايستگاه هاي آتش نشاني و امداد رساني در سطح شهر ها را تعيين مي کرد. اين مدل ميزان پوشش ايستگاهها تحت سناريوهاي مختلف را برآورد مينمود. معيارهاي اصلي که در اين مدل نرم افزاري به کار گرفته شده بودند زمان سفر و حجم تقاضا را براي ايستگاه بود.از طريق مقايسه حالت هاي مختلف جانمايي ايستگاه مي توان بهترين حالت را انتخاب نمود .اين مدل در بسياري از شهر هاي آمريکا از جمله نيوجرسي وترينتون به کار گرفته شد.
* شرکت تکنولوزي عمومي (public technologu) در سال 1972 نرم افزاري را ارائه کرد که نرم افزار مکان گزيني ايستگاه هاي آتش نشاني بود .هدف اين نرم افزار آن بود که مديران و برنامه ريزان به کمک آن بتوانند خدمات آتش نشاني را به گونه اي مناسب در سطح شهرها توزيع نمايند.
* کاپيرو و همکارانش(2000 وcapiro et al.) بحث مديريت سوانح آتش سوزي با استفاده از سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي را مطرح کردند .هدف اصلي اين مطالعه استفاده از GIS به منظور برنامه ريزي براي رفع نيازهاي شهري به خدمات ايمني و آتش سوزي بوده است .
* کولمن و همکارانش ( 1992 و colman et al.) با استفاده از GIS به بررسي و ارزيابي کاربرد اين تکنولوژي در سيستم حفاظت آتش سوزي پرداختند.
1-4- سوالات تحقيق
سؤال اصلي تحقيق حاضر كه شاكله و جهتگيري پ‍ژوهش در راستاي پاسخگويي به آن شكل گرفته است عبارت است از:
سؤال اول: چگونه ميتوان با تلفيقي از قابليت هاي GIS و روش WLC به ارائه الگوي مناسب چيدمان مکاني- فضايي ايستگاه هاي آتش نشاني در سطح شهر اردبيل رسيد؟
1-5- اهداف تحقيق
* بررسي معيارهاي مطرح در مکان يابي ايستگاه هاي آتش نشاني و ارايه الگوي مناسب در سازوکار به کار گيري آنها در فرايند تحليل چند معياري
* بررسي الگوي به کار گيري قابليت هاي تلفيقي از GIS و روش WLC در مکان گزيني ايستگاه هاي آتش نشاني
1-6- مواد و روش هاي مورد استفاده
به منظور تعيين مناطق مناسب جهت احداث مراکز آتشنشاني نياز به معيارهاي ميباشد تا براساس آنها اقدام به مکانيابي نمود. به اين منظور در اين تحقيق پس از بررسي منابع و استفاده از نظرات گروه کارشناسي، معيارهايي براي مکانيابي مراکز آتشنشاني مدنظر قرار گرفت که در جدول شماره 1 آمده است. معيارهاي انتخابي به صورت ترکيبي از مهمترين کاربريهاي سازگار و ناسازگار با مراکز آتشنشاني و معيارهاي که معرف وضعيت کلي سايت پيشنهادي ميباشد مدنظر قرار گرفتهاند. همچنين در تحقيق حاضر از نقشه پايه شهر در مقياس 1:10000، نقشه رقومي شده تراکم جمعيت، کاربري مسکوني و شبکه ارتباطي به عنوان مواد پايه استفاده شد و با استخراج لايه هاي اطلاعاتي مربوط به هر يک از معيارهاي مطرح در مکانيابي مراکز آتشنشاني، از روي نقشههاي رقومي شده، لايههاي اطلاعاتي مورد نياز در فرايند تحليل آماده شدهاند. ضمن آنکه ضرورت استفاده از عملياتهايي چون همپوشي، جستجو، تحليل فضايي، زمين مرجع کردن و رستري کردن، نقطه عطفي را براي استفاده موثر از نرمافزارهاي ARCGIS وIDRISI Klimanjaro در تحقيق حاصل فراهم آورد. خلاصه گزارشهاي طرح تفصيلي و جامع شهرستان1386 ، نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسکن در سال 1385 از ديگر منابع اطلاعاتي مورد استفاده در تحقيق بود
1-6-1- ابزار ونرم افزارهاي مورد استفاده در پژوهش
در اين پژوهش از چندين نرم افزار و ابزار مختلف براي به روز رساني و پردازش دادهها و اطلاعات مکاني، ساخت، ويرايش، طبقه بندي تصاوير و خروجي گرفتن از نقشه و دادهها استفاده شده است.
1- نرم افزارهاي Arc GIS 9.3، ، Kilimanjaro IDRISI، كه به تناسب نياز چهار فاز ورود دادهها، ذخيره و مديريت دادهها، پردازش و تحليل دادهها و بالاخره خروجي گرفتن از دادهها از آنها استفاده شد؛
2- نرم افزار Excel 2007 ، براي انجام محاسبات كمي بر روي دادههاي مورد استفاده؛
1-6-2- روش گرداوري اطلاعات
در اين تحقيق روشهاي جمعآوري و كسب اطلاعات در دو محور قابل طرح است اين دو محور عبارتند از : روشهاي كتابخانهاي و روشهاي ميداني.
روشهاي کتابخانهاي:
الف) متن خواني و استخراج مطالب مورد نياز بر پايه استفاده از منابع کتابخانهاي، اسنادي و ديجيتالي مرتبط با موضوع تحقيق اعم از كتابهاو آثار افراد صاحبنظر در ارتباط با موضوع مورد تحقيق، مقالات و مطالب مندرج در مجلات علمي- پژوهشي، علمي- ترويجي و يا قابل دسترس از طريق سايتهاي اينترنتي مانند (science direct, civilica ، sid.ir, ngdir.com)،
ب) استفاده از گزارشها، آمار، جداول و آرشيوهاي اطلاعاتي سازمانها و اداراتي كه ميتوانستند نياز اطلاعاتي تحقيق حاضر را تغذيه كنند، بخش ديگري از روش كتابخانهاي هستند. در اين راستا به موازات مراجعه به وب سايتهاي سازمانها و ادارات مذكور، مراجعه حضوري به ادارات و ارگانهاي ذيل نيز در برنامه كار قرار گرفت: استانداري اردبيل،آتش نشاني ازدبيل،سازمان آمار و بودجه،فرمانداري،مسکن و شهر سازي،
ج) استفاده از نقشههاي رقومي در راستاي استخراج دادههاي مورد نياز از متن نقشه.
روش ميداني:
اين روش بيشتر در قالب طرح سؤال و كسب نظرات از كارشناسان و مسئولين ذيربط در دواير سازماني ياد شده مورد استفاده قرار گرفت.
1-6-3- روش استاندارد سازي و وزن دهي داده ها
براي استاندارد سازي دادههاي مورد استفاده در فرايند تحليل چند معياري از روش استاندارد سازي بر مبناي درجه عضويت در تابع فازي استفاده شد. براي وزن دهي داده ها نيز از روش WLC استفاده شده است.
1-6-4- قاعده تصميم گيري مورد استفاده در اولويت بندي تناسب اراضي
قواعد تصميمگيري و روشهاي تجزيه و تحليل اطلاعات قاعده تصميمگيري كه در تحقيق حاضر مدنظر است مشتمل بر دستورالعملي ميباشد که امکان مرتبسازي گزينهها را فراهم ميکند يك قاعدهي
تصميمگيري در رتبهبندي گزينهها و تصميمگيري در رابطه با انتخاب گزينهي داراي ارجحيت به كار گرفته ميشود. اولويتهاي تصميمگيرندگان و صورت وضعيتي كه گزينههاي پيشنهادي به لحاظ معيارها و تعريف شده در فرايند تحليل تصميم چند معياري بدست ميآورند، در رتبهبندي گزينهها از اهميت محوري برخوردار است. مدلهاي مورد استفاده در تجزيه و تحليل اطلاعات مشتمل بر قواعدي است كه در آنها نقشههاي معيار استاندارد شده وزني در يك سازو كار خاصي با هم تلفيق شده و خروجي حاصله مشتمل بر نقشه اولويتبندي شده تناسب اراضي در رابطه با هدف مورد نظر است. يکي از روش هاي متعارف فنون تصميم چند معياري (MCDM) كه در تحقيق حاضردر فرايند مکان يابي ايستگاه هاي آتش نشاني در شهر اردبيل مورد استفاده قرار گرفت و جزئيات عمليات سازي آن در فصل 4 توضيح داده شده است.
1-6-5- فرايند تحقيق
فرايند تحقيق به مجموعه مراحل منظم و پيوسته گفته مي شود که امر تحقيق علمي را از آغاز تا پايان امکان پذير مي نمايد (حافظ نيا،1388 :49). در اين تحقيق سعي شده است كه فرايند تحقيق در يك نظام به هم پيوسته از گامهاي متوالي دنبال شود. بر همين اساس، تدوين فرايند تحقيق منعكس كننده گامهايي است كه داراي ارتباط منطقي با يكديگر بوده و شاكله تحقيق را تشكيل ميدهند. شكل (1-2) نظام ارتباط منطقي مراحل مطرح در فرايند تحقيق را نشان ميدهد.
جدول (1-2) مراحل مطرح در فرايند تحقيق
1-7- مشکلات تحقيق
اصولاً هر پژوهشي با موانع و محدوديتهاي مختص خود روبروست که در روند انجام آن مشکلاتي را ايجاد ميکنند. پژوهش حاضر نيز از اين امر مستثني نبوده و در طول تحقيق همواره مشکلاتي گريبانگير محقق بوده و در فرايند کار درنگ ايجاد کرده است. از اهم اين مشکلات ميتوان به موارد زير اشاره کرد:
* عدم امکان دسترسي به اطلاعات جامع و يکپارچه در رابطه با موضوع



قیمت: تومان


پاسخ دهید