دانشگاه يزد
دانشکده منابع طبيعي و کويرشناسي
گروه محيطزيست
پاياننامه جهت دريافت درجه کارشناسي ارشد
مهندسي منابع طبيعي- محيطزيست
ارزيابي اثرات تجمعي (CEA) توسعه صنايع پتروشيمي منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر
استاد راهنما:
دکتر احد ستوده
اساتيد مشاور:
دکتر حميدرضا عظيم زاده
مهندس سيد جعفر عصمت ساعتلو
پژوهش و نگارش:
ندا کيالان
زمستان 1392
تقديم
ماحصل آموخته هايم را تقديم مي کنم به آنان که مهر آسماني شان آرام بخش آلام زميني ام است.
به استوارترين تکيه گاهم، دستان پرمهر پدرم
به درياي بي کران فداکاري و عشق، قلب پرمهر مادرم
که هر چه آموختم در مکتب عشق شما آموختم و هر چه بکوشم قطره اي از درياي بي کران مهربانيتان را سپاس نتوانم بگويم. رهاوردي گران سنگ تر از اين نداشتم تا به خاک پايتان نثار کنم، باشد که حاصل تلاشم نسيم گونه غبار خستگيتان را بزدايد. در برابر وجود گراميتان زانوي ادب بر زمين مي نهم و با دلي مملو از عشق و محبت بر دستان پرمهرتان بوسه مي زنم.
قدرداني
شکر و سپاس خدا را که بزرگترين اميد و ياور در لحظه لحظه زندگيم است. خداي را که هر چه دارم از اوست. به اميد آنکه توفيق يابم جز خدمت به خلق او نکوشم.
اکنون که به ياري حق گامي ناچيز در کسب آگاهي و معرفت به پيش رفته‌‍‌ام بر خود لازم مي‌دانم از زحمات و تلاش‌هاي صادقانه و دلسوزانه تمامي اساتيد در ادوار مختلف تحصيلي سپاسگزاري نمايم و بالاخص از استاد گرانقدر جناب آقاي دکتر احد ستوده که زحمت راهنمايي اين پايان‌نامه را متقبل شده و در تمام مراحل انجام و تدوين پايان نامه مرا از دانش و راهنمايي هايي ارزنده خود بهره مند نمودند و همچنين از استاتيد محترم جناب آقاي دکتر حميدرضا عظيم زاده و مهندس سيد جعفر عصمت ساعتلو که مشاوره اين پژوهش را پذيرفته و در انجام اين تکليف مرا ياري نمودند، تقدير و تشکر نمايم.
انجام اين تحقيق ميسر نبوده، مگر با ياري و مساعدت مسئولين و کارشنا سان محترم شرکت ملي صنايع پتروشيمي ، منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر که کمال تشکر را از اين بزرگواران دارم.
با تشکر خالصانه خدمت همه کساني که به نوعي مرا در به انجام رساندن اين مهم ياري نموده اند و در نهايت سپاس و قدرداني ويژه از خانواده عزيز و مهربانم که تمام موفقيت هايم را مديون و مرهون محبت ها و دل گرمي هاي آنها هستم.
چکيده
نظام اکولوژيکي ، نظامي فراگير و بههم پيوسته ميباشد و اقدامات انساني نيز ترکيبي از فعاليتهاي بزرگ ، کوچک و تکراري ميباشند. آنچه مسلم است ، اين است که هر تصميم و اقدام انسان بر محيطزيست اثر ميگذارد به عبارتي ديگر ، فعاليتهاي انساني ، چه خرد و چه کلان در بستر نظام اکولوژيکي مجتمع ميگردند. در کشور ايران ارزيابي آثار توسعه بر محيطزيست فقط در سطح پروژه به صورت (ارزيابي اثرات توسعه1) انجام ميشود. ضعف قابل توجه پروژههاي متمرکز بر EIA بهطورکلي عدم توانايي کافي آن در رسيدگي به اثرات تجمعي بر محيطزيست است اگر چه گزارشهاي ارزيابي آثار توسعه بر محيطزيست اطلاعات مفيدي در راستاي پروژه فراهم مينمايند، اما اثرات تجمعي پروژهها را در کنار هم که در طول زمان آشکار ميشوند ناديده ميگيرند. در اين تحقيق ابتدا روشهاي ارزيابي اثرات تجمعي بيان شد و سپس براي ارزيابي اثرات تجمعي صنايع پتروشيمي موجود در منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر از بين روشهاي ارزيابي اثرات تجمعي دو روش سامانه اطلاعات جغرافيايي و ماتريس تعاملي استفاده گرديد. نتايج حاصل از اين دو روش از نظر ماهيت متفاوت بوده و از نظر مزايا و معايب و ميزان دادههاي مورد نياز براي هر روش مورد مقايسه قرار گرفت. لايههاي اطلاعاتي رستري از پهنهبندي آلايندهها بصورت جداگانه نقشهسازي و تلفيق شده و نقشه اثرات تجمعي آب، هوا و صوت مجتمعهاي پتروشيمي تهيه گرديد. مرحله بعدي محاسبه ميانگين شاخص تجمعي براي آلايندههاي مربوط به خورموسي که مهمترين زيستگاه آبي در اطراف منطقه مطالعاتي است. مرحله بعدي نيز استفاده از روش ماتريس تعاملي با توجه به نزديکي موقعيت مکاني مجتمع هاي پتروشيمي و به منظور کمي کردن اثرات صورت گرفت. درنهايت با استفاده از ماتريس پاستاکيا که همان روش ارزيابي سريع است و استفاده از نظرات کارشناسي ميزان تجمعي بودن اثرات بر هر يک از محيطهاي فيزيکي-شيميايي، بيولوژيکي- اکولوژيکي، اجتماعي- فرهنگي و اقتصادي- فني در مرحله بهرهبرداري مشخص گرديد.
واژههاي کليدي: ارزيابي اثرات تجمعي، سامانه اطلاعات جغرافيايي، ماتريس تعاملي، فرآيند تحليل سلسله مراتبي، منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر
فهرست مطالب
عنوانصفحه
فصل اول چارچوب نظري1
1-1 مقدمه2
1-2 ضرورت انجام تحقيق6
1-3 سوالات پژوهشي7
1-4 فرضيات تحقيق7
1-5 اهداف تحقيق8
1-6 روش تحقيق8
فصل دوم مباني نظري11
2-1 پيشينه پژوهش12
2-1-1 پيشينه پژوهش در خارج از کشور12
2-1-2پيشينه پژوهش در داخل کشور17
2-2 ارزيابي اثرات تجمعي محيط زيستي18
2-2-1 تعاريف ديگر راجع به اثرات تجمعي:20
2-2-2 واژههاي کليدي تعريف شده در رابطه با ارزيابي اثرات تجمعي20
2-3 تاريخچه23
2-3-1 دستورالعملها و مفاهيم اوليه ارزيابي اثرات تجمعي24
2-3-1-1 کانادا 199424
2-3-1 -1-1 دستورالعمل فرآيند انجام ارزيابي اثرات تجمعي کانادا25
2-3-1-2 دستورالعمل اتحاديه امريکا199625
2-3-1-3 دستورالعمل اتحاديه اروپا 199726
2-3-1-4 دستورالعمل استراليا 199026
2-4 روشهاي ارزيابي اثرات تجمعي27
2-4-1 روش Ad Hoc27
2-4-2 چکليستها28
2-4-3 ماتريسها Matrices28
2-4-4 مدلسازي، مدلسازي مفهومي با شبکهها و سيستمهاي نموداري30
2-4-5 مدلسازي، مدلسازي شبيهسازي کامپيوتري30
2-4-6 تجزيه و تحليل روند Trends Analysis30
2-4-7 تجزيه و تحليل مکاني- نقشهبرداري و رويهمگذاري Spatial Analysis31
2-4-8 تجزيه و تحليل سيماي سرزمين Landscape Analysis31
2-4-9 تجزيه و تحليل اکوسيستم Ecosystem Analysis32
2-4-10 تجزيه و تحليل ظرفيت قابل تحمل Carrying Capacity Analysis32
2-4-11 روشهاي تطبيقي33
2-4-12 شبکهها Networks33
2-4-13 تجزيه و تحليل مکاني- سيستم اطلاعات جغرافياييGIS34
2-5 انتخاب روش مناسب CEA35
2-5-1 نکات کليدي براي انتخاب روشها35
2-5-2 ويژگيهاي روشهاي CEA36
2-6 فرايند تحليل سلسله مراتبي(AHP)36
2-6-1 اصول فرايند تحليل سلسله مراتبي37
2-6-2 مراحل فرايند تحليل سلسله مراتبي37
2-6-2-1 ساختن سلسله مراتبي38
2-6-2-2 محاسبه وزن38
2-6-3روشهاي محاسبه وزن نسبي39
2-6-4 مزاياي فرايند تحليل سلسله مراتبي40
2-7 سامانه اطلاعات جغرافيايي(GIS)41
2-7-1 ارتباط مراحل CEA با GIS42
2-7-2 ضرورت استفاده از GIS43
2-7-3 کاربرد GIS در CEA44
2-7-4 مزاياي بالقوه از لينک کردن GIS با CEA44
2-7-5 محدوديتهاي GIS45
2-8 روش معکوس فاصله: (Inverse Distance Method)45
2-9 ماتريس تعامل در CEA46
2-9-1 روش ماتريس چندگانه آرگون46
2-10 ماتريس پاستاکيا (RIAM)47
2-11 نتيجهگيري از روشهاي ارزيابي اثرات تجمعي52
فصل سوم: مواد و روشها57
1-3 معرفي منطقه مورد مطالعه58
3-1-1-منطقه ويژه اقتصادي پتروشيمي58
3-1-2 مشخصات منطقه ويژه اقتصادي پتروشيمي59
3-1-2-1 سايت شماره 161
3-1-2-2- سايت شماره 261
3-1-2-3- سايت شماره 362
3-1-2-4 – سايت شماره 464
3-1-2-5 – سايت شماره 566
3-2 شناسايي منابع آلاينده در منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر68
3-2-1 آلودگي هوا68
3-2-2 آلودگي پساب مجتمعها70
3-3 بررسي وضعيت محيط زيستي اطراف منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر70
3-3-1 خورموسي70
3-1-3 اهميت خوريات72
3-1-4 اقليم74
3-1-4-1 بـاد74
3-1-5 توپوگرافي:75
3-1-6 زمينشناسي76
3-1-7 محيط بيولوژيکي76
3-1-7-1پوشش گياهي76
3-1-7-2حيات وحش (فون منطقه)78
3-5 مطالعات اجتماعي و اقتصادي فرهنگي81
3-5-1 جمعيت81
3-5-2 صنعت81
3-6 ويژگيهاي پارامترهاي مورد بررسي82
3-6-1- نياز شيميايي به اکسيژن83
3-6-2 اسيديته83
3-6-3 کدورت83
3-6-4 کل مواد جامد محلول در آب ( TDS)83
3-6-5 منوکسيدکربن CO89
3-6-6 اکسيدهاي ازت NOx89
3-6-7 دياکسيد گوگرد SO290
3-6-8 تراز فشار صوت Sound Pressure Level94
3-7 روش تحقيق99
3-7-1 عمليات ميداني101
3-7-2 ابزارها و نرمافزارها101
3-7-3 چگونگي جمعآوري و تجزيه و تحليل دادهها101
3-7-4 محاسبه شاخص آلودگي104
فصل چهارم: يافتهها107
4-1 نتايج108
4-1-1 بررسي آلودگي هوا118
4-1-2 بررسي آلودگي آب119
4-1-3 بررسي آلودگي صوت121
4-1-4 ماتريسهاي تعاملي128
4-1-4-1 ماتريس تعاملي آلايندههاي هوا128
4-1-4-2 ماتريس تعاملي آلايندههاي آب130
4-1-4-3 ماتريس تعاملي آلايندههاي صوت133
فصل پنجم بحث و نتيجهگيري137
5-1 مقايسه روش سيستم اطلاعات جغرافيايي با ماتريس تعاملي در ارزيابي اثرات تجمعي 138
5-1-1 سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS)138
5-1-2 ماتريس تعاملي139
5-2پاسخ به سوالات پژوهشي140
5-3 بحث143
5-4 برنامههاي مديريت محيطزيستي146
5-4-1 برنامه کنترل کيفيت و کميت آب146
5-4-2 برنامه کنترل کيفيت هوا و صدا146
5-4-3 تنظيم برنامه کنترل و پايش محيطزيستي147
5-4-4 برنامههاي کنترل شاخصهاي اقتصادي- اجتماعي- فرهنگي147
5-4- 5 ارائه گزارش نتايج148
5-4-6 مراقبت و پايش طرحهاي مديريت148
5-4-7 بررسي و مراقبت در طرح مديريت بازسازي منطقه148
5-4-8 مراقبت و بررسي در طرح مديريت آلايندهها149
5-4-9 اطلاعرساني و آموزش149
5-5 راهکارهاي فني و مديريتي کاهش و کنترل آلايندهها سازگار با محيطزيست150
5-6 محدوديتهاي تحقيق151
5-7 پيشنهادات151
منابع153
پيوست ها162
فهرست شکل‌ها و نمودارها
عنوانصفحه
شکل 1-1 نمودار مراحل کلي انجام تحقيق9
شکل2-1: ساختار معيارهاي تصميمگيري در چهار سطح (اقتباس از قدسي پور،1384)38
شکل 3-1 موقعيت منطقه مورد مطالعه58
شکل 3-2تصوير ماهواره اي سال 2000منطقه ويژه اقتصادي و خورهاي اطراف آن59
شكل 3-3: نقشه جامع منطقه ويژه اقتصادي پتروشيمي ماهشهر (عليشاهي و همکاران، 1387).60
شكل 3-4: نمايي از واحد الفين پتروشيمي مارون62
شكل 3-5: نمايي از دودكشهاي موجود در منطقه ويژه پتروشيمي ماهشهر69
شکل 3-6 منطقه بين جزرمدي خورموسي72
شکل 3-7: موقعيت خوريات ماهشهر73
شكل 3-8: گل‌باد شهرستان ماهشهر75
شکل 3-9: مرز منطقه ويژه اقتصادي و مجتمعهاي فعال از نظر پساب85
نمودار3-1: غلظت آلاينده COD از خروجي فاضلاب مجتمعها86
نمودار3-2: غلظت سالانه TDS خروجي مجتمعهاي پتروشيمي86
نمودار3-3: غلظتهاي pH خروجي مجتمعها87
نمودار 3-4: غلظت کدورت از خروجي فاضلاب مجتمعها87
شکل 3-10: مرز منطقه ويژه و موقعيت مجتمعهاي فعال ازنظر آلودگي هوا91
نمودار 3-5: غلظت سالانهNOx مجتمعهاي منطقه92
نمودار 3-6: غلظت سالانه CO مجتمعهاي منطقه ويژه92
نمودار3-7: غلظت سالانه SO2 مجتمعهاي منطقه ويژه93
شکل 3-11: مرز منطقه ويژه و نقاط نمونهبرداري صوت95
شکل 3-12: مرز منطقه ويژه و موقعيت خوريات منطقه99
شکل 3-13 مرز منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر100
نمودار4-1 : مقايسه آلاينده CO مجتمعهاي منطقه ويژه108
نمودار4-2: مقايسه آلاينده NOx مجتمعهاي منطقه ويژه108
نمودار4-3: مقايسه آلاينده 2SO مجتمعهاي منطقه ويژه109
نمودار4-4: مقايسه آلاينده COD مجتمعهاي منطقه ويژه109
نمودار4-5: مقايسه ميزان کدورت خروجي فاضلاب مجتمعهاي منطقه ويژه109
نمودار4-6: مقايسه آلاينده TDS مجتمعهاي منطقه ويژه110
شکل4-1: پهنهبندي آلاينده NOx111
شکل 4-2: طبقهبندي آلاينده NOx111
شکل 4-3: پهنهبندي آلاينده SO2 خروجي از مجتمعها112
شکل 4-4: طبقهبندي آلاينده SO2112
شکل4-5: پهنهبندي آلاينده CO خروجي از مجتمعها113
شکل 4-6: طبقهبندي آلاينده CO113
شکل 4-7 : پهنهبندي کمي کدورت خروجي از مجتمعها114
شکل 4-8: طبقهبندي کيفي ميزان کدورت فاضلاب خروجي مجتمعها114
شکل 4-9 : پهنهبندي آلاينده TDS خروجي از مجتمعها115
شکل4-10: طبقهبندي ميزان TDSخروجي فاضلاب مجتمعها115
شکل 4-11: پهنهبندي آلاينده pH خروجي از مجتمعها116
شکل 4-12: طبقهبندي ميزان pHخروجي فاضلاب مجتمعها116
شکل 4-13 : پهنهبندي آلاينده COD خروجي از مجتمعها117
شکل 4-14 طبقهبندي ميزان COD خروجي فاضلاب مجتمعها117
شکل 4-15: نقشه اثرات تجمعي آلايندههاي هواي خروجي از دودکش مجتمعها119
شکل 4-16: نقشه اثرات تجمعي آلايندههاي فاضلاب خروجي از مجتمعها120
شکل 4-17: نقشه اثرات تجمعي صوت122
شکل 4-18: نقشه اثرات تجمعي آب بر خاک منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر124
شکل 4-19: نقشه اثرات تجمعي آب در بخشهاي آبي موجود در منطقه ويژه124
شکل 4-21: طبقهبندي ميزان اسيديته خروجي از فاضلاب مجتمعها و خوريات منطقه125
شکل 4-20: طبقهبندي ميزان کدورت خروجي از مجتمعها و کدورت موجود در خوريات منطقه125
شکل 4-22: نقشه اثرات تجمعي آب بر خورموسي و منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر126
شکل 4-23: نقشه شاخص تجمعي آلودگي فلزات سنگين خوريات ماهشهر126
شکل 4-24: نقشه شاخص تجمعي آلودگي پارامترهاي آب خوريات ماهشهر127
شکل 4-25: نقشه شاخص تجمعي آلودگي فاضلاب مجتمعها127
شکل 4-26 : موقعيت مجتمعهاي کدبندي شده هوا129
شکل 4-27 : موقعيت مجتمعهاي کدبندي شده آب131
نمودار4-8: ميزان دامنه حرفي اثرات136
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول 2-1 مقايسه EIA و CEA در سطح پروژه26
جدول2-2مقاديرکمي قضاوتهاي مدل AHP(مقياسي براي انجام مقايسههاي زوجي)39
جدول 2-3 ارتباط مراحل CEA با GIS.42
جدول 2-4: معيارهاي ارزيابي49
جدول 2-5 : محدوده مقادير براي مقدار ES50
جدول 3-1 جمعيت شهرستان ماهشهر در سال 139081
جدول 3-2: مقادير ميانگين سالانه آلايندههاي پساب خروجي فاضلابهاي مجتمعهاي منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر(بر حسب ppm)84
جدول 3-3 : استانداردهاي خروجي فاضلاب از مجتمعهاي پتروشيمي (بر حسب ppm)85
جدول 3-4: نتايج بدست آمده از آمار توصيفي مربوط به پارامترهاي فاضلاب خروجي مجتمعها85
جدول 3-5: وزنهاي بدست آمده از پرسشنامه88
جدول 3-6 : وزن مربوط به طبقات اسيديته آب88
جدول 3-7 : وزن مربوط به TDS88
جدول 3-8 : وزن مربوط به کدورت89
جدول 3-9 : وزن مربوط به COD89
جدول3-10: ميانگين سالانه آلايندههاي هواي خروجي دودکشهاي مجتمعهاي منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر90
جدول 3-11: استانداردهاي آلايندههاي هوا91
جدول 3-12: نتايج بدست آمده از آمار توصيفي مربوط به آلايندههاي هوا خروجي از دودکش مجتمعها91
جدول 3-13 : وزن مربوط به CO93
جدول 3-14 : وزن مربوط به SO293
جدول 3-15 : وزن مربوط به NOx94
جدول 3-16: مقادير ميانگين آلايندههاي صوت خروجي از مجتمعهاي منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر (برحسب دسي بل)94
جدول 3-17: نتايج بدست آمده از آمار توصيفي صوت مجتمعها95
جدول 3-18 : موقعيت جغرافيايي خوريات ماهشهر96
جدول 3-19 : مقادير آلايندههاي خوريات ماهشهر (بر حسب ميلي گرم بر ليتر)96
جدول 3-20 : مقادير فلزات سنگين خوريات ماهشهر (برحسب ميکروگرم بر گرم)97
جدول 3-21 : مقادير شاخصهاي تجمعي آلودگي خوريات97
جدول 3-22 : مقادير شاخص تجمعي فلزات سنگين خوريات98
جدول3-23: استاندارد کيفيت رسوب حفاظت محيطزيست نيويورک براي فلزات سنگين (برحسب ميکروگرم بر گرم)98
جدول 3-24: استانداردهاي مربوط به پارامترهاي آب98
جدول 3-25: نتايج بدست آمده از آمار توصيفي پارامترهاي خوريات ماهشهر99
جدول 3-26: طبقهبندي کيفي شاخص درجه آلودگي اصلاح شده104
جدول3-27: کنشهاي متقابل بين پروژههاي مختلف105
جدول 4-1 : کدبندي مجتمعها جهت ايجاد ماتريس تعاملي آلايندههاي هوا129
جدول 4-2 : تعيين ضرايب تعاملي بين مجتمعها130
جدول 4-3 : ماتريس محاسبه اثرات تجمعي130
جدول 4-4 : کدبندي مجتمعها جهت ايجاد ماتريس تعاملي آلايندههاي آب132
جدول 4-5 : تعيين ضرايب تعاملي بين مجتمعها132
جدول 4-6 : ماتريس محاسبه اثرات تجمعي133
جدول 4-7 : کدبندي مجتمعها جهت ايجاد ماتريس تعاملي صوت134
جدول 4-8 : تعيين ضرايب تعاملي بين مجتمعها135
جدول 4-9 : ماتريس محاسبه اثرات تجمعي135
جدول 4-10 : نتايج حاصل از ماتريس پاستاکيا136

فصل اول
چارچوب نظري
1-1 مقدمه
بشر در مواجهه با محيطزيست که بقاي وي به طور اجتنابناپذيري بدان وابسته است. شيوه معقولي را اتخاذ ننموده و به جاي جامعنگري، مالانديشي و برنامهريزي جهت بهرهوري ديرپا از محيط پيرامونش به بهرهگيري آني و منفعتجويي فوري و گذرا دلخوش داشته است (وهابزاده، 1372).
امروزه يکي از ارکان اقدامات حفاظتي از منابع طبيعي در مقابل اثرات زيانبار ناشي از پسابها، دودکشها و سروصداي ناشي از صنايع پتروشيمي، تجزيه و تحليل اثرات آلودگيها بر جوامعزيستي بويژه عناصري که از بيشترين حساسيت و آسيبپذيري نسبت به آلودگيهاي صنايع برخوردارند، ميباشند.
اولين بار صنعت پتروشيمي در امريکا پا به عرصه وجود گذاشت و امريکاييها اصطلاح ” Petrochemicals” را براي مواد خام حاصله از نفت معمول نمودند و سپس در اروپا و ممالک ديگر استفاده از مواد نفتي به عنوان مواد خام اوليه آغاز گرديد. در ايران نيز براي اولين بار در سال 1343 شمسي شرکت ملي صنايع پتروشيمي وابسته به شرکت ملي نفت ايران تشکيل شد و فعاليتهاي خود را در اين زمينه از صنعت آغاز نمود. صنايع پتروشيمي در ايران قدمتي در حدود نيم قرن دارد (مستجابي، 1387). اولين سازمان نسبتا متشکل براي اين منظور بنگاه شيميايي وابسته به وزارت اقتصاد بود. عمدهترين فعاليت اين بنگاه ايجاد کارخانه کود شيميايي مرودشت فارس در سال 1338 بود تا اينکه در سال 1343 طبق قانون، کليه فعاليتهايي که به عنوان ايجاد و توسعه صنايع پتروشيمي توسط واحدهاي تابعه وزارت خانهها و سازمانهاي مختلف دولتي انجام ميشد، در شرکت ملي نفت ايران متمرکز گرديد و شرکت مزبور براي تامين اين منظور شرکتي فرعي به نام شرکت ملي صنايع پتروشيمي را تاسيس کرد. هدف اصلي اين شرکت توليد فرآوردههاي فرعي از نفت و مشتقات نفتي و گاز طبيعي و ساير مواد خام اعم از آلي و معدني است. (رافعهنژاد، 1386). شرکت ملي صنايع پتروشيمي به عنوان يکي از چهار شرکت اصلي وزرات نفت از بدو تاسيس در سال 1342 تا کنون نقش مهمي را در توسعه اقتصادي، گسترش صادرات غيرنفتي و تامين مواد اوليه صنايع پايين دستي ايفا کرده و ميکند. اين صنعت تا پايان جنگ تحميلي 800 هزار تن انواع محصولات پتروشيمي را توليد کرد که در پايان برنامه پنج ساله سوم به مقدار 857 هزار تن انواع پليمر توسعه يافت و پيشبيني ميشود تا پايان سال 1388 يعني پايان برنامه چهارم توسعه به رقم 10.4 ميليون برسد. در حال حاضر 11 طرح در منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر، 15 طرح در منطقه ويژه اقتصادي پارس و 15 طرح در ساير مناطق کشور در دست احداث يا اجرا است که تاکنون 21 طرح مستقل و طرح توسعه برنامه پنج ساله دوم به بهرهبرداري رسيده و 11 طرح نيز در دست مطالعه است.
از طرف ديگر بطور بالقوه، صنايع پتروشيمي به عنوان يکي از بزرگترين منابع آلاينده محيطزيست محسوب ميشوند. امروزه کنترل و کاهش اثرات آلودگي ناشي از صنايع پتروشيمي جهت حفاظت از محيطزيست به عنوان يکي از مهمترين مسائل و دغدغههاي ملل جهان قرار گرفته است. مشکلات محيطزيستي عمده اين صنايع بويژه در شرايط عدم رعايت ضوابط و استانداردهاي محيطزيستي ، پيامدهاي مخاطرهآميز را به همراه داشته و طبيعت زيستي جوامع انساني و نيز حياتوحش را دچار اختلال مينمايد (Rooney, 2005). اين صنايع با توجه به ماهيت فعاليتها و فرآيندهاي انجام گرفته و نيز بواسطه توليد پساب، انتشار گازهاي آلاينده و پسماندهاي خطرناک از پتانسيل ايجاد آثار سوء بر محيطزيست برخوردار ميباشند (Xiao- ping, 2004). همچنين تخليه پسابهاي صنايع پتروشيمي با توجه به ماهيت ترکيبات آنها به منابع آبي پذيرنده، قابليت تخريب بخش قابل توجهي از عناصر زيستي را دارا ميباشند. به طوري که بصورت مستقيم و غيرمستقيم زمينه حذف تدريجي گونههاي آبزي اعم از جانوري و گياهي را فراهم ميسازد و بدين ترتيب با کاهش تعداد و تنوع گونهها موجب سادهتر شدن شبکه غذايي گرديده و منبع آبي را بخصوص در سواحل به يک منبع آبي مرده تبديل مينمايد (Rajesh, 2006). اگرچه ارزيابي اثرات محيطزيستي به صورت گزارشهاي EIA براي تک تک پروژهها انجام شدهاست، و اثرات محيطزيستي آن شناساييشده، اما اثرات فزايندهاي که اين پروژهها به همراه دارند درنظر گرفته نميشود. بنابراين اين ضرورت پيش ميآيد که علاوه بر بررسي اثرات تک تک پروژهها، ارزيابي اثرات تجمعي آنها نيز در قالب يک چارچوب ارائه شود. که اين امر باعث افزايش ارتقا ارزيابي اثرات محيطزيستي و ارائه پيشنهاداتي که باعث کاهش مشکلات ناشي از آن پروژهها ميشود.
خليجفارس درياي نيمهبستهاي با 40 هزار کيلومتر مربع وسعت که داراي تنوع محيطزيستي کم نظير است و بين 400 تا 450 گونه ماهي در آن زندگي ميکنند. خليجفارس در منطقهاي گرمسيري و خشک واقع شده که بدليل وضعيت اکولوژيکي و محيطي ويژه، از دامنه تحمل آبزيان موجود در آن نسبت به تغييرات محيطي کاسته شده است و ورود آلايندهها نيز آسيب بيشتري به اين موجودات ميزند (صمديار، 1384). منطقه مورد مطالعه در ساحل خليجفارس در شهرستان ماهشهر واقعشده و بدليل استقرار واحدهاي صنعتي پتروشيمي همانند يک گلوگاه استراتژيک در مناطق نفت و گاز ايران عمل کرده، دستيابي به منابع نفت و گاز، مواد اوليه و خوراک واحدهاي صنعتي را بيش از پيش تسهيل مينمايد. مهمترين اکوسيستمهاي آبي واقع در اين منطقه خورها ميباشند. وجود مواد مغذي و شرايط مساعد دمايي در خورهاي منطقه باعث فراواني انواع گونههاي کفزي نظير پرتاران، تانائيدها، کمتاران و ماهيان شدهاست. همچنين انواع پرندگان آبزي و کنارآبزي که بسياري از آنها بومي منطقه ميباشند و يا هرساله جهت زمستانگذراني از مناطق سردسير به اين منطقه مهاجرت ميکنند، حاکي از اهميت اکولوژيکي خورهاي اطراف منطقه مورد مطالعه ميباشد (نبوي، 1378).
در سال 1990، گروهي از کارشناسان علمي حفاظت از محيطزيست دريايي آلودگي دريايي را به شرح زير ميدانند: ( اين تعريف تاکيد بر آلودگي با منشا انساني است نه آلودگي طبيعي) که اينگونه تعريف ميشود:
آلودگي دريايي شامل فعاليتهاي مستقيم و غيرمستقيم انسان برهر نوع مواد يا انرژي به محيطزيست دريايي است (شامل سواحل) که ممکن است اثر نامناسب داشته باشد و موجودات دريايي و سلامت انسان را به خطر اندازد و فعاليتهاي دريايي نيز محدود و يا کاهش کيفيت و مطلوبيت آبهاي دريايي را موجب شوند (Marcus, 2004). مواد شيميايي يکي از مهمترين انواع آلايندههاي آب و نشأت گرفته از منابع طبيعي معدن، صنعتي (مانند شرکتهاي پتروشيمي) و ديگر منابع آلودگي (منابع نقطهاي و غير نقطهاي آلودگي) که شرکتهاي پتروشيمي يکي از انواع آلودگي با منبع نقطهاي هستند.
ارزيابي آثار توسعه بر محيطزيست تکنيک مهمي است براي اطمينان يافتن از اينکه اثرات احتمالي پروژههاي توسعه در محيطزيست کاملا مورد شناسايي و محاسبه قرار گرفتهاند (شريعت و منوري، 1375). اثرات تجمعي داراي سابقهاي با حدود دو دهه ميباشد. مفاهيم اين روش در کشور ما ايران نسبتا جديد بوده و توجه کافي به آن مبذول نشدهاست.
اثرات تجمعي محيطزيستي اثراتي افزودني هستند که ممکن است در نتيجه فعاليتهاي انساني که بارها تکرار شده و در تمامي نقاط پراکنده شدهاست بهوجود آمده باشند، فعاليتهاي بسيار کوچک و مستقل که در اصل ناچيز شمرده ميشوند ممکن است گاهي اوقات به تغييرات محيطي برگشتناپذير و حتي اساسي منجر شود .
در حال حاضر مفاهيم مربوط به اثرات تجمعي و روشهاي ارزيابي اثرات تجمعي در کشور ايران مورد توجه و شناسايي، قرار نگرفته است. در اين تحقيق سعي بر اين است که ابتدا روشهاي مختلف ارزيابي اثرات تجمعي که در کشورهاي مختلف مورد استفاده قرار گرفته، معرفي شود و سپس با توجه به محدوديتهاي موجود، از بين اين روشها روش مناسب براي ارزيابي اثرات تجمعي صنايع پتروشيمي در منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر انتخاب شود. با توجه به اينکه سامانه اطلاعات جغرافيايي ابزار قدرتمندي براي تحليل دادههاي مکاني ميباشد و امکان انجام تحليلهاي پيچيده با مجموعه دادههاي مکاني و غيرمکاني بصورت توام از مهمترين قابليتهاي GIS است که نميتوان آن را با روشهاي ديگر مانند روشهاي سنتي انجام داد. اين سامانه و ابزارها و فنهاي آن توانايي آن را دارد که با تلفيق لايههاي مختلف اطلاعاتي در قالب مدلهاي مختلف و در حداقل زمان، در ارزيابي اثرات تجمعي صنايع پتروشيمي مورد استفاده قرار گيرد.
ماتريسها اغلب براي شناسايي احتمال اينکه يک فعاليت ممکن است بر يک جز خاص محيطزيستي اثرگذار باشد يا براي رتبهبندي انواع ويژگيهاي مختلف اثرات بر اجزاي مختلف محيط زيستي بکار برده ميشوند. ماتريس مثالي از يک ابزار است که ميتواند در طول تمرينات تعين محدوده ( (Scoping براي شناسايي بطور بالقوه شديدترين روابط علت و معلولي و پس از آن به اختصار، خلاصه نتايج حاصل از ارزيابي مورد استفاده قرار گيرد. که در اين تحقيق از ماتريس تعاملي به منظور کمي کردن اثرات تجمعي حاصل از صنايع و نيز ماتريس پاستاکيا به منظور ارزيابي اثرات ناشي از صنايع پتروشيمي بر محيط هاي مختلف استفاده گرديد.
1-2 ضرورت انجام تحقيق
اثرات تجمعي لزوما بسيار متفاوت از اثرات مورد مطالعه در EIA هستند. EIAها در مقياس محلي متمرکز هستند که در آنها تنها يک ردپا يا منطقه تحت پوشش است يا هر عمل به صورت جزء در نظر گرفته ميشود. برخي EIAها ممکن است اثرات ترکيبي از اجزاي مختلف را با هم در نظر بگيرند اما در سطح محلي است. به عنوان مثال مي توان به يک کارخانه خمير کاغذ و جاده دسترسي به آن اشاره کرد، اما ارزيابي اثرات تجمعي2، يک سطح منطقهاي بزرگ مقياس را ارزيابي ميکند. به عبارتي CEA همان EIA در يک سطح وسيعتر و اغلب متکي به EIA است. طبق شواهد موجود بيشترين اثرات ويرانگر محيطزيستي ناشي از اثرات مستقيم يک عمل خاص نيست بلکه ترکيبي از اثرات اقدامات متعدد در طول زمان است. که روندي براي جلوگيري از تشديد اين پروژههاي جديد در رابطه با اين موضوع نشده است. و بطور موثر پروژهها فقط در سطح EIA بررسي ميشوند (Duinker, 1994). اهميت اثرات تجمعي بالقوه اين است که ميتواند يک سطح اختلال آستانه براي يک اکوسيستم را ارزيابي کند. که اين آستانهها مربوط به ظرفيت قابل تحمل اکوسيستمهاست، که ميتواند بصورت کمي يا کيفي باشد.
در کشور ايران ارزيابي آثار توسعه بر محيطزيست به صورت (EIA) فقط در سطح پروژه انجام ميشود. ضعف قابل توجه پروژههاي متمرکز بر EIA بهطورکلي عدم توانايي کافي آن در رسيدگي به اثرات تجمعي بر محيطزيست است اگر چه گزارشهاي ارزيابي آثار توسعه بر محيطزيست اطلاعات مفيدي در راستاي پروژه فراهم مينمايند، اما اثرات تجمعي پروژهها را در کنار هم که در طول زمان آشکار ميشوند ناديده ميگيرند (Duinker and Greig, 2006). به عنوان مثال در منطقه عسلويه که در استان بوشهر واقع ميباشد صنايع مختلفي در حال فعاليت است اما تنها گزارش EIA براي تک تک پروژهها تهيه شده است در حالي که اثرات مختلف ناشي از اثرات همبيشي و افزايشي اين صنايع که در مجاورت هم واقع شدهاند ناديده گرفتهشده و يا مثالهاي ديگر مانند صنايع پتروشيمي در بندر امامخميني که به اثرات تجمعي آنها اشاره نشده است. از اينرو يک نياز ضروري در کشور ميباشد که علاوه بر ارزيابي آثار محيطزيستي در سطح پروژه به ارزيابي اثرات تجمعي در سطح منطقه توجه ويژهاي صورت گيرد. در کل ارزيابي اثرات تجمعي به منظور بهبود روند ارزيابي اثرات محيطزيستي بکار ميرود. دولتها بايستي به تلاش بيشتري در جهت ارائه يک چارچوب قانوني براي ارزيابي اثرات تجمعي اقدام نمايند.
شدت فشارهاي بشر دربوم سازگانهاي آبي در اطراف منطقه مطالعاتي منجر به تلاش جدي براي حفاظت از اين منابع ارزشمند و تلاش براي وضعيت سلامت محيطزيستي و ارزيابي اثرات محيطزيستي را امکانپذير نموده است. بنابر اهميت اين اکوسيستم آبزي ارزشمند و منحصر به فرد و اهميت مجتمعهاي پتروشيمي به عنوان منابع انتشار آلايندهها و منابع نقطهاي از طيف گستردهاي از مواد شيميايي، مشکلات مطرح شده ميباشند. در قرن بيستم، مطالعات متعددي نشان داد که غلظت ترکيبات نفت و فلزات سنگين در محيطهاي دريايي با توجه به رشد صنايع و بازاريابي فرآوردههاي نفتي (Patin, 1999) افزايش يافته است. در دهه اول اين قرن، گزارشها حاکي از تغييرات در جوامع بيولوژيکي دريايي به دليل نشت نفت خام از کشتيها بوده است. محيطزيست دريايي خليج فارس در توسعه اجتماعي، اقتصادي و اهداف استراتژيک منطقه بسيار حائز اهميت است (Price et al, 1994).
1-3 سوالات پژوهشي
سوالات تحقيق را مي توان به صورت زير خلاصه نمود:
کداميک از روشهاي ارزيابي اثرات تجمعي به منظور بهتر آشکار ساختن اثرات ناشي از توسعه پتروشيمي مناسبتر است؟
آيا اثرات تجمعي پروژهها فراتر از اثرات تکتک پروژهها ميباشد؟
1-4 فرضيات تحقيق
ارزيابي اثرات تجمعي به کمک فرآيندهاي مدلسازي مکاني ميتواند يک روش مفيد براي درک تصوري از اثرات تجمعي شود.
اثرات تجمعي پروژهها فراتر از اثرات پروژهها به صورت منفرد ميباشد.
1-5 اهداف تحقيق
اهداف اصلي
شناسايي روش مناسب براي ارزيابي اثرات تجمعي توسعه صنايع پتروشيمي
ارزيابي اثرات تجمعي پروژههاي پتروشيمي در منطقه ويژه اقتصادي ماهشهر
شناسايي اثرات پروژه هاي متعدد به طور همزمان در طول زمان
اهداف فرعي
محو و ترميم خسارات وارده بر محيط زيست
راهنمايي براي اجراي پروژههاي آينده و پايش و نظارت آنها
هدف ارزيابي اثرات تجمعي، ارزيابي آن است که اثرات پروژه چگونه مي توانند بطور بالقوه با اثرات ديگر پروژه ها و اقدامات در تعادل باشند و سپس شناسايي اقدامات اصلاحي براي جلوگيري و به حداقل رساندن عوارض جانبي و ارزيابي اهميت اثرات تجمعي است.
1-6 روش تحقيق
رويه بررسي در يک تحقيق علمي به ترتيب موارد زير ميباشد، که روش تحقيق در اين پژوهش بر اين اساس ارائه شده است.
جمع آوري دادهها
تجزيه و تحليل
نتيجهگيري
تهيه گزارش
در شکل 1-1 نمودار کلي روش تحقيق نشان داده شده است.
فصل دوم
مباني نظري
2-1 پيشينه پژوهش
2-1-1 پيشينه پژوهش در خارج از کشور
اسميت3 و هاري4 (1995) روشهاي مختلف ارزيابي اثرات تجمعي را بوسيله معيارهايي ارزيابي نموده و طبقهبندي براساس يک چارچوب پيشنهادي براي روشهاي مختلف ارزيابي اثرات تجمعي را ارائه نمودند. طي تحقيقات اشاره شده، محققان دو رويکرد مهم را مطرح کرده و براي هرکدام روشهاي گوناگوني ارائه نمودند رويکرد تحليلي شامل تحليل مکاني، تحليل شبکه، تحليل جغرافياي زيستي، ماتريسهاي تعاملي، مدلهاي اکولوژيکي و نظر کارشناسان. رويکرد برنامهريزي به صورت ارزيابي چند معياره طبقهبندي شده است که شامل مدلهاي برنامهنويسي، ارزيابي پايداري زمين و دستورالعملهاي پردازشي ميباشد. که اين روشها با توجه به آشفتگيهاي مختلف ايجاد شده، اثرات افزايشي و انواع مختلفي از اثرات تجمعي مورد ارزيابي قرار گرفتهاند. و نتايج نشان دادند که سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي، تحليل سيماي سرزمين (Landscape) و مدلهاي شبيهسازي روشهاي مفيدي براي ارزيابي اثرات تجمعي ميباشند. و نيز پيشنهاداتي براي بهبود اين روشها در آينده ارائه نمودند.
کوکلين5 و همکاران (1992) و والکر6 و همکاران (1986) از سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي به منظور بررسي تغييرات تجمعي محيطزيستي در مناطقي که از نظر اکولوژيکي به فعاليتهاي توسعهاي حساس بود استفاده کردند. در واقع GIS اين قابليت را دارد که اختلالات ناشي از يک يا چند منبع و اثرات آن اختلالات را بر يک يا چند جز محيطزيست بررسي کند، آنها ميزان افزايش و انباشتگي اثرات را در مقياس محلي و منطقهاي بررسي کرده و بيان نمودند که علل اصلي ايجاد اين اثرات مجاورت و ارتباط مکاني فعاليتهاي توسعهاي ميباشد.
لن7 و همکاران (1988) با استفاده از آناليز Loop که يک تکنيک شبکهاي کيفي است و اساس آن بر روابط پسخور است بررسي انجام دادند. اين شبکه اثرات ناشي از اختلالات بر سيستمهاي گوناگون را تعيين و اجزا و مسيرهاي حساس به تغييرات محيطزيستي را شناسايي و ابزاري جهت ايجاد مدلسازي کمي فراهم مي آورد. استفاده از اين روش براي مدلسازي اکوسيستم‌هاي آبي براي جوامع پلانکتونها است. در واقع به اين نتيجه رسيدند که آناليز Loop يک ابزار مفيد براي تصور و درک مسيرها در CEA است اما يک روش غير مستدل است.
لي8 و گسلينک9 (1989) از آناليز سيماي سرزمين که بر پايه اصول جغرافياي زيستي و چشمانداز اکولوژيکي نهاده شده، به منظور برآورد و اندازهگيري تغييرات تجمعي محيطزيستي استفاده کردند. مطالعه موردي آنها بررسي اثرات تجمعي در زمينهاي تحتاني جنگلهاي سخت چوب بود که براي اين کار شاخصهاي ويژهاي که مربوط به ساختار و توزيع توابع سطوح سيماي سرزمين است را در نظر گرفتند. در نتيجه تغييرات در اين شاخصها اثرات تجمعي بر کل سيماي‌سرزمين را نشان ميدهد.
کانتر10 و اتکينسون11 (2011) از سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي در هر دو ارزيابي اثرات محيطزيستي(EIA) و ارزيابي و مديريت اثرات تجمعي12 استفاده کردند. با کمک GIS ميتوان اثرات تجمعي ناشي از تالابها، اثرات کيفيت آب از فرسايش خاک زمينهاي کشاورزي، وجود علفکشها در يک منطقه شهري و مخزن آب آشاميدني، گونههاي حياتوحش و زيستگاههاي آنها، استفاده از زمينهاي مختلف براي تاسيسات نظامي، مطالعات مسيريابي خطوط انتقال نيرو و بزرگراهها و برنامهريزي حملونقل در سطح منطقهاي، استفاده کرد. آنها با درنظرگرفتن اکوسيستمها و جوامع انساني در فرآيندهاي EIA و CEAM و شاخصهاي مربوط به شرايط پايه فعلي و گذشته به بررسي ارزيابي اثرات مستقيم و غيرمستقيم تک تک پروژههاي پيشنهادي و اثرات تجمعي ناشي از فعاليتهاي مختلف پرداختند در نهايت اقدامات کاهشي براي به حداقل رساندن اثرات افزايشي و تجمعي را بيان نمودند.
سنر13 (2011) در بررسي با عنوان ارزيابي گزينههاي توسعهاي پروژه و نقش ارزيابي اثرات تجمعي در آن نشان داد که CEA يک روش طبيعي و مناسب براي ارزيابي توسعه است به دليل اينکه به بررسي عواقب احتمالي محيطزيستي از گزينههاي توسعه جايگزين بر ارزش خاص اکوسيستم يا مولفههاي محيطي زيست14 (VEC) در يک مدت زمان طولاني و در ترکيب با ديگر عوامل مربوط به گذشته، حال و فعاليتهاي منطقي قابل پيشبيني در آينده است. در نهايت به اين نتيجه رسيدند که CEA يک ابزار براي ارزيابي پايداري در انتخاب VEC تاثيرگذار است.
جانستون15 (1994) گزارش کرده که GIS ميتواند يک ابزار مفيد براي تجزيه و تحليل اثرات تجمعي در موضع تالابها باشد در واقع بيان نموده که GIS، اثرات تجمعي تالابها را که شامل هر دو اثرات مستقيم و اثرات غيرمستقيم است، را با تعيين تغييرات کمي تالاب و مقايسه با نقشههاي تالاب در دو نقطه مختلف زماني و نيز اندازهگيري نرخ تغييرات تالاب به اين نتيجه رسيدند که اثرات مستقيم و غيرمستقيم بر تالاب باعث از دست رفتن و تکه تکه شدن زيستگاه‌هاي حياتوحش شدهاست.
هگمان16 (1994) ارزيابي اثرات تجمعي ناشي از ماسههاي نفتي درياچه و پروژه معدن Cheviot را بر زيستگاه گوزن و خرس گريزلي بررسي نمودند در واقع روش به کاربرده شده طبقهبندي يک سيستم اکولوژيکي و جوامع گياهي و سپس نقشهسازي آنها در محيط GIS و تناسب زيستگاهي را از کم، متوسط تا زياد نقشهبرداري کردند نتايج نشان ميداد هنگامي که بر روي نقشه اختلالاتي نظير وجود جادهها، خطوط انتقال نيرو و ساير فعاليتهاي صنعتي وجود داشت منطقه از نظر زيستگاهي مطلوبيت خود را از دست داده بود.
بلايسر17 و همکاران در سال (2004) نشان دادند که چگونه مي توان با GIS همپوشاني بين مکانهاي با ارزش بالاي زيستگاهي حياتوحش و مناطق با رشد بالقوه که در آن توسعه يک بزرگراه جديد گسترش يافته است را انجام داد. جزئيات اطلاعات شامل پيشرفت لايههاي GIS براي 5 سال و گونههايي از پرندگان و پستانداران در معرض تهديد و حساس بود. در بررسي آنها، مدل شاخص مطلوبيت زيستگاه براي شناسايي اطلاعات مربوط به هر گونه مورد استفاده قرار گرفت. نتيجه اينکه رويکرد مبتني بر GIS همراه با مدل هاي کيفيت آب و هوا و شاخص مطلوبيت زيستگاه ابزار مفيد براي ارزيابي در مقياس بزرگ و تغييرات مولفههاي زيستگاهي است.
مولر18 و همکاران (2007) ارزيابي اثرات تجمعي يک منطقه وسيع را در کلرادو با شناسايي اثرات افزايشي چندين پروژه حمل و نقل و شهرنشيني مرتبط با آن تا سال 2002 در منطقه Denver انجام دادهاند. در اين تحقيق سه عرصه از اثرات تجمعي را مورد توجه قرار دادندکه شامل، استفاده از زمين، منابع زيستي، زيستگاه و کيفيت آب بوده است. تکنولوژي به کاربرده شده شامل مديريت داده توسط GIS و ابزارهاي مدلسازي ميباشد در واقع از رگرسيون لجستيک به منظور تجزيه و تحليل استفاده نموده و در نهايت مشخص شده که 1200 هکتار از منطقه از دست خواهد رفت.
کوپر19 (2011) به بررسي چگونگي ارزيابي اثرات تجمعي (CEA) در ارزيابي استراتژيک (SEA20) از برنامههاي محلي و منطقهاي در انگلستان پرداخت و الزامات قانوني و نظارتي براي ارزيابي اثرات تجمعي در طرحها و برنامهها را بررسي نمود، دو روش براي ارزيابي برنامهها ارائه شده است. در واقع با بيان مشکلات مربوط به ايجاد روند پايه و پيشبيني اثرات تجمعي، توصيههايي به منظور بهبود آن ارائه نمودهاند.
لي21 و همکاران 2009 بررسي با عنوان ارزيابي اثرات تجمعي محيطزيستي در معدن زير زميني زغالسنگ انجام دادند. به طور کلي بهرهبرداري از منابع زغالسنگ شامل دو روش استخراج از معادن زيرزميني و استخراج از معدن باز است. در اين بررسي منابع تجمعي محيطزيستي در منطقه معدن زيرزميني زغالسنگ از نظر توپوگرافي با استفاده از GIS مورد تجزيه وتحليل قرار گرفت. و اثرات همبيشي عوامل محيطي ارائه شده است. نتيجه اينکه مدت زمان طولاني استخراج از معدن و فشار معدن اثرات تجمعي در طول زمان و مکان در خاک، آب، هوا و اکوسيستم ايجاد ميکند که دليل آن فرونشست زمين، تغييرات هيدرولوژيکي ناشي از تغيير استفاده از زمين، آلودگي خاک، آلودگي هوا را به دنبال دارد و نيز کاهش تنوعزيستي که اين مشکلات ميتوانند در زمان و مکان با يکديگر ترکيب شده و سرعت نابودي محيطزيست منطقه معدن زغالسنگ را افزايش دهند.
جانسون22 و همکاران (2011)، مطالعهاي با عنوان بهبود ارزيابي اثرات تجمعي در آلبرتا، کانادا توسط ارزيابي استراتژيک منطقهاي انجام دادند. در واقع آنها نشان دادند که برنامهريزي منطقهاي اساس اوليه براي مديريت اثرات تجمعي در آينده بلندمدت است. آنها با درنظرگرفتن وضعيت محيطزيست آلبرتا و تمرکز بر ارزيابي اثرات محيطزيستي EIA در پروژههاي بزرگ صنعتي که هدف اصلي آن جمعآوري اطلاعات براي تصميمگيريهاي نظارتي و مديريت منابع است و با استفاده از اطلاعات ورودي، اثرات بالقوه اين فعاليتها را مشخص نموده و پيشنهاداتي براي مقابله با اين اثرات بيان نمودند و به اين نتيجه رسيدند که ارزيابي استراتژيک منطقهاي در صورتي که يک فرآيند يکپارچه ارائه دهد، ميتواند مزاياي قابل توجهي از جمله بهبود روند کلي ارزيابي اثرات تجمعي محيطزيستي را فراهم کند.
هگمان23 و يارانتون24 (2011) پژوهشي با عنوان استفاده موثر از ارزيابي اثرات تجمعي (CEA) در مديريت منابع انجام دادند. در واقع آنها بيان نمودند که ارزيابي اثرات تجمعي (CEA) يک ابزار مفيد براي تصميمگيري در مورد مديريت و تخصيص منابعطبيعي است. آنها به بررسي برخي از فرصتها براي سرعت بخشيدن به پيشرفت در تصميمگيري مديريت منابعطبيعي و از CEA به عنوان يک ابزار کمکي براي اينچنين تصميمگيريهايي استفاده نمودند. به اين نتيجه رسيدند که ارزيابي اثرات تجمعي يک ابزار مفيد براي تصميمگيريها است و اينکه CEA مي تواند مشخص کند که چه ميزان توسعه قابل قبول است. نويسنده بيان ميکند که بهبود و پيشرفت را ميتوان با افزايش مشارکت عمومي و شفافيت تصميمگيري با استفاده از سوالات عمومي و توجه بيشتر به CEAM افزايش داد.
جانستون25 و همکاران (1988) مطالعهاي در مينياپوليس26 منطقه شهري پائول27 انجام دادند، اين مطالعه شامل استفاده از تفسير عکسهاي هوايي، تجزيه و تحليل آماري چند متغيره و تکنيکهاي GIS مربوط به گذشته و حال تالاب، فراواني و کيفيت جريان آب مربوط به زمان است. GIS ميتواند اثرات تجمعي که بر تالاب به صورت مستقيم و غيرمستقيم وارد ميشود، به تصوير بکشد، به عنوان مثال محل ورود سايت به درون تالاب، مستقيم. (منابع بالادست آلودگي آب، به صورت غيرمستقيم در نظر گرفته مي شود علاوه برآن، GISابزار ارزشمندي براي ارزيابي مطالعه شرايط حاضر تالابهاي منطقه که در نتيجه اقدامات گذشته و حالحاضر ميباشد مورد توجه است. چنين ارزيابي ميتواند براساس توسعه روابط تجربي بين از دست دادن منابع و تخريب محيطزيست باشد. اطلاعات در مورد اثرات تجمعي گاهي اوقات ميتوانند به عنوان توليد لايههاي GIS باشد. به عنوان مثال با استفاده از GIS ثبت محل مجوز صادر شده براي زهکشي و يا پرشدن تالاب، اطلاعات مربوط به ميزان و محل تلفات تالاب توليد ميشود.
اتکينسون و همکاران (2001) در يک مطالعه خطاب به وقوع آترازين در مخزن آب آشاميدني در يک منطقه Dallas- Fortworth که بيش از سه ميليون نفر جمعيت دارند، پرداختند. با استفاده از تصاوير سنجش از دور و مدلسازيهاي GIS به تجزيه و تحليل توزيع فضايي استفاده از زمين، فرسايشپذيري خاک و اطلاعات مربوط به شيب سطح حوضه در منطقه مطالعاتي پرداختند. اين دادهها از طريق گذشت زمان جمعآوري شد و مدل براساس وزن اهميت، اختصاص داده و رتبهبندي سه لايه داده صورت گرفت (Atkinson et al. 2007). نتايج مدل با اندازهگيري آترازين در مخزن حوزه آبخيز مورد مقايسه قرار گرفت. برايناساس زيرحوضههايي با نمره بالاتر از (آلودگي آترازين) شناسايي شد و به عنوان بهترين شيوههاي مديريتي مورد استفاده قرار گرفت.
2-1-2پيشينه پژوهش در داخل کشور
رسولي و همکاران (1384) اثرات تجمعي شهرک صنعتي آمل را با بررسي تکنيکهاي مختلف ارزيابي اثرات محيطزيستي و در نهايت انتخاب دو روش رويهمگذاري و مدل تخريب مشخص نمود که با اعمال اولويتهاي توسعه در منطقه در دو دوره زماني، ميزان تخريب در واحدهاي مطالعاتي بالا بوده و اين ميزان در آينده نيز افزايش خواهد يافت.
ماهيني و غلامعلي فرد (1387) بررسي با عنوان ارزيابي اثرات تجمعي از طريق شبيهسازي پويايي شهري با استفاده از مدل SLEUTH در محيط GIS انجام دادند. آنها بيان نمودند که يک گام اساسي جهت مديريت و برنامهريزي توسعه شهري و همچنين ارزيابي اثرات تجمعي آن، بررسي و شبيهسازي پويايي شهري ميباشد مدل مورد استفاده SLEUTH نام دارد که محصول تکاملي پروژه Gigalopolis است. نتايج شبيهسازي پويايي شهر گرگان و حومه با مساحت تقريبي 1316 کيلومتر مربع نشان ميدهد که دانستن شرايط گذشته محيط شهر گرگان و آينده احتمالي آن که در اينجا از طريق مدلسازي به روش SLEUTH بهدست آمده است چهارچوبي اساسي را براي ارزيابي اثرات تجمعي توسعه اين شهر بر اجزاي محيطزيست فراهم آورده است.
2-2 ارزيابي اثرات تجمعي محيط زيستي
نگرانيها اغلب در مورد تغييرات دراز مدت در محيطزيست است. که تنها از يک عمل واحد رخ نميدهد، در واقع اثرات ترکيبي از فعاليتهاي پيدرپي در محيطزيست است. ارزيابي اثرات تجمعي (CEA) براي اطمينان از اثرات افزايشي ناشي از تاثيرات ترکيبي اقدامات مختلف، صورت مي گيرد. ارزيابي اثرات تجمعي به طور فزاينده بهترين شيوه در انجام ارزيابيهاي محيطزيستي است. ارزيابي اثرات محيطزيستي اقدام به شناسايي و ارزيابي سيستماتيک پيامدها و اثرات پروژهها، برنامهها و طرحها بر اجزاي فيزيکي، بيولوژيکي و فرهنگي، اقتصادي- اجتماعي محيطزيست مينمايد (Canter, 1996). ارزيابي اثرات محيطزيستي و آمايش سرزمين از ابزارهاي دستيابي به توسعه پايدار محسوب ميشوند(Abzana, 1995).
طبق تعريف NEPA28 به آندسته از اثراتي بر روي محيطزيست که ناشي از اثرات يک پروژه در ترکيب و تقابل با اثرات ديگر پروژهها و طرحهاي توسعه منطقه، در گذشته و حال و اثرات طرحهاي توسعه جديد قابل پيشبيني در آينده باشند، اثرات تجمعي ميگويند. اثرات تجمعي حاصل ترکيب آثار فعاليتهاي متعدد در طول زمان و مکان ميباشد. که حاکي از تداوم در طول زمان و اغلب عبور مکانيسم از فضا ميباشد. قوانين محيطزيست اغلب نياز بيشتري به ارزيابي گستردهتر از اثرات مستقيم يک پروژه خاص دارند. (Macdonald, 2000).
ارزيابي اثرات تجمعي همان ارزيابي اثرات توسعه است. دليل ارجحيت استفاده از اين واژه تاکيد بيشتر بر اين موضوع است که اثرات توسعه بر محيط بصورت تجمعي ظاهر مي شوند. بر اساس تعريف ارائه شده توسط سازمان محيط زيست کانادا، يک ارزيابي اثرات توسعه درست پژوهشي است که با توجه به مباني اثرات تجمعي انجام شود.
در ارزيابي



قیمت: تومان


پاسخ دهید