دانشگاه قم
دانشکده حقوق
پايان نامه دوره کارشناسي ارشد حقوق مالکيت فکري
عنوان:
حقوق مالکيت فکري در ماوراء جو
استاد راهنما:
دکتر علي مشهدي
نگارنده:
سارا کاوه
تابستان1392
تقديم به
پدر و مادر مهربانم
آنان که وجودشان برايم همه مهر است و مهر
و نثار من به پايشان همه هيچ است و هيچ
خواهر و برادرم
آنان که در تمام لحظات کنارم بودند و ياريم کردند.
تقدير
اگرچه نام اين بنده حقير به عنوان نگارنده بر تارک اين اثر ميباشد ليکن در حقيقت، پديد آمدن آن را مرهون کوششها و مساعدتهاي بزرگواراني ميدانم که مرا در نگارش اين رساله ياري نمودهاند و همواره مشوق و چراغ راه اينجانب بودهاند.
لذا بر خود لازم ميدانم که از تمام بزرگواراني که به نحوي بنده را در امر يادگيري و تحقيق ياري رساندهاند، تشکر و قدرداني نمايم.
آشنايي اينجانب با موضوعات نوين حقوق مالکيت فکري مرهون تلاشها و تشويقهاي استاد گرانمايه جناب آقاي دکتر سيد حسن شبيري است که در جهت انتخاب موضوع از حمايتهاي بيدريغ ايشان بهره بردهام.
از زحمات استاد فاضل جناب دکتر علي مشهدي که راهنمايي اين پايان نامه را بر عهده گرفتند و صميمانه راهگشاي مشکلات پيشروي اين پژوهش بودند و با مساعدتهاي فکري و پيشنهادات اصلاحي خود باعث شدند اين پژوهش در مسير درست و علمي خود قرار گيرد، نهايت تشکر و قدرداني را دارم.
در پايان، از آنجا که منابع و کتب فارسي در اين ارتباط موجود نبود و استفاده از منابع خارجي بخش عمده کار را تشکيل داده است، لازم ميدانم از کارکنان محترم کتابخانه دانشگاه قم که با خدمات صادقانه و کمکهاي بيشائبه امکان دسترسي به منابع به روز مرتبط با موضوع را فراهم کردند، کمال قدرداني را تقديم دارم.
چکيده
امروزه، شاهد افزايش فعاليتهاي فضايي مرتبط با حقوق مالکيت فکري چون سنجش از راه دور، پخشهاي ماهوارهاي و ايجاد محصولات جديد در محيط فاقد جاذبه ماوراءجو هستيم. چرا که ماوراءجو به دليل ويژگيهاي بالذات و منحصر به فرد خويش از جمله فقدان نيروي جاذبه و سطح بسيار متفاوت انرژي تابشي با کره زمين، محيطي يگانه به منظور انجام آزمايشات و ايجاد طيف وسيعي از اختراعات در زمينههاي گوناگون ميباشد. اين امر با تحقق ايستگاه فضايي بينالمللي و فراهم شدن فرصت براي محققان و مخترعان، ابعاد قابل اجرايي به خويش گرفته است. با اين وجود، در بررسي حقوق مالکيتفکري در ماوراء جو با مشکل تعارض با اصول بنيادين حقوق فضا مانند اصل عدم مالکيت فضا و اصل سودرساني به تمام ملتها مواجه ميشويم که در حل اين تعارضات تحليلهايي در تمايز بين حاکميت و اعمال حاکميت مطرح شده است. در واقع، بررسي مباحث حقوقي پيرامون فعاليتهاي زيرمجموعه حقوق مالکيت فکري در فضا و چگونگي حمايت و تجاريسازي آنها، موضوع اين رساله ميباشد. نکته قابل توجه اينست که امروزه با توجه به خارج شدن فعاليتهاي فضايي از انحصار دولتها و ظهور شرکتهاي خصوصي در اين حوزه، مسئله حمايت فکري از دستاوردهايي چون اختراعات ايجاد شده در فضا و دادههاي خام و پردازش شده سنجش از راه دور مورد توجه ويژه قرار گرفته است. از سوي ديگر، به دليل کارکردهاي بيشمار تکنولوژي سنجش از راه دور از طريق عکسها و اطلاعات ديجيتالي به دست آمده از ماهوارهها به ويژه در پيشبيني فجايع طبيعي، شناخت منابع و معادن طبيعي در کشورها، نوع حمايت از دادههاي ماهوارهاي تاثير به سزايي در دسترسي مردمان نقاط مختلف کره خاکي به دادهها خواهد داشت. به بيان ديگر، تامين منافع عمومي با به کارگيري حقوق مالکيت فکري در اين فعاليتها از ديگر دغدغههاي اصلي پيش روي اين رساله ميباشد. البته اين موضوع علاوه بر اينکه حق دسترسي به دادهها را به عنوان حق اجتماعي و بشري که در اصول سازمان ملل و کنوانسيونهايي چون کنوانسيون آرهوس در دسترسي به اطلاعات زيستي عنوان شده است را به چالش ميکشاند، با موضوعات تفکيک ايده از بيان و شروط اصالت و خلاقيت در کپيرايت نيز پيوند ميخورد،. علاوه بر اين موارد، مسئله سرزميني بودن حقوق مالکيت فکري در هنگام نقض حقوق در ماوراء جو با مشکلاتي مواجه ميشود که نياز به ايجاد قاعدهي منعطف در غياب مقررات بينالمللي را تشديد مينمايد.
کلمات کليدي: حقوق مالکيت فکري، حقوق فضا، سنجش از راه دور، منافع عمومي، صلاحيت سرزميني
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه1
فصل اول: مالکيت فکري و فضا
مبحث اول-مفاهيم8
گفتار اول-معيارهاي ارائه شده در تحديد حدود فضا8
بند اول-آينده موضوع تحديد حدود9
مبحث دوم-ارتباط حقوق مالکيت فکري و فضا10
گفتار اول-جايگاه حقوق فضا در معاهدات مالکيت فکري14
بند اول-کنوانسيون پاريس و فضا14
بند دوم-کنوانسيون برن15
بند سوم-معاهده کپيرايت وايپو15
بند چهارم-موافقتنامه تريپس16
گفتار دوم-جايگاه حقوق مالکيت فکري در معاهدات فضا16
بند اول-معاهدات16
الف-معاهده فضا16
ب-معاهده نجات فضانوردان17
پ-کنوانسيون مسئوليت بين المللي17
ت-کنوانسيون ثبت18
ث-موافقتنامه ماه.18
بند دوم-قطعنامههاي مرتبط با فضا19
مبحث سوم-بررسي دو اصل بنيادين حقوق فضا و ارتباط آنها با مالکيت فکري 21
گفتار اول-اصل سودرساني به تمام کشورها و مالکيت فکري21
گفتار دوم-اصل عدم امکان مالکيت ماوراء جو و مالکيت فکري24
فصل دوم: مظاهر حقوق مالکيت فکري در ماوراء جو
مبحث اول-اختراعات در ماوراء جو28
مبحث دوم-موضوع حمايت کپيرايت در فعاليتهاي فضايي31
گفتار اول-ارتباطات در ماوراء جو31
بند اول-حمايت سيگنالهاي برنامههاي سازمانهاي پخش31
بند دوم-ماهوارههاي پخش مستقيم33
بند سوم-پخش غير مستقيم ماهوارهاي34
گفتار دوم- دادههاي سنجش از راه دور35
بند اول-تعريف داده و تلاقي آن با مفهوم اطلاعات36
الف-اصول سنجش از راه دور سازمان ملل و تعريف داده36
ب-منشور همکاري در استفاده هماهنگ از تسهيلات فضايي و تعريف داده37
پ-کنوانسيون آرهوس و تعريف داده38
ت-تعريف سنجش از راه دور در قوانين کشورها38
گفتار سوم-نمودهاي استفاده از داده سنجش از راه دور39
گفتار چهارم-جايگاه حمايت از دادههاي سنجش از دور در موافقتنامههاي بينالمللي39
گفتار پنجم -روشهاي توليد داده سنجش از راه دور 40
بند اول-روش توليد داده خام و تاثير آن بر حمايت کپيرايت41
بند دوم-روش توليد داده پردازش شده و تاثير آن بر حمايت کپيرايت41
مبحث سوم-طرق حمايت از دادههاي سنجش از دور42
بند اول-حمايت در قالب پايگاه داده42
بند دوم-حمايت در قالب نقشه43
بند سوم-حمايت به عنوان عکس44
الف-بررسي دعواي آلمان45
ب-بررسي دعواي فرانسه47
گفتار اول-رويکرد اروپاييها در حمايت از دادههاي سنجش از دور49
بند اول-دستورالعمل پايگاه داده اروپا و حمايت از دادهها49
گفتار دوم-رويکرد امريکاييها در حمايت از دادههاي سنجش از دور52
بند اول-محدوديتهاي حمايت در امريکا53
الف-دکترين فروش اوليه53
ب-تثبيت54
پ-استفاده منصفانه55
ت-حوزه عمومي57
ث-حقوق مالکيت فکري شي سنجش شده58
مبحث چهارم-تاثير حمايت از دادهها در تجاريسازي آنها59
گفتار اول-حمايت بيشتر59
بند اول-اعطاي حقوق بيشتر59
بند دوم-حمايت بيشتر از محتوا60
گفتار دوم-حمايت کمتر 60
بند اول-حوزه عمومي60
بند دوم-آزادي ايجاد آثار اشتقاقي61
فصل سوم :مالکيت فکري و انتشار اطلاعات و دادههاي به دستآمده از سنجش از راه دور
مبحث اول -داده و انتشار اطلاعات63
گفتار اول-اصول سنجش از راه دور سازمان ملل63
گفتار دوم-نمودهاي کنوني انتشار اطلاعات64
بند اول-سيستم انتشار اطلاعات دادههاي هواشناسي سازمان جهاني هواشناسي64
بند دوم-آزادي فعاليت اطلاعاتي و انتشار دادهها و سنجش از دور65
بند سوم-رويه قراردادهاي ليسانس بين سازمانهاي بينالمللي و شرکتهاي خصوصي66
بند چهارم-تاثير روشهاي موجود توزيع داده بر دسترسي به دادههاي سنجش از راه دور69
گفتار سوم-به رسميت شناختن حق اجتماعي دسترسي به اطلاعات70
بند اول-اثبات منفعت عمومي بودن دسترسي به دادههاي سنجش از دور71
بند دوم-کالاهاي عمومي72
گفتار چهارم-حق دسترسي به اطلاعات به عنوان حق بشري بنيادين74
بند اول-کنوانسيون آرهوس75
بند دوم-حق دسترسي به اطلاعات در شرکتهاي خصوصي75
گفتار پنجم- دسترسي به دادهها و کشورهاي جهان سوم77
يگانهبند- اصل عدم تبعيض در اصول سنجش از دور سازمان ملل و دسترسي اطلاعات78
فصل چهارم: ضمانت اجرا در حقوق مالکيت فکري در ماوراء جو
مبحث اول-صلاحيت سرزميني80
گفتار اول-تعيين دادگاه صالح رسيدگي کننده81
گفتار دوم-موضوعات صلاحيت قضايي در دعاوي انتقالي83
گفتارسوم-اصل قاعده حل تعارض در پيش نويس موسسه قانوني آمريکا86
يگانه بند-گسترش فراسرزميني قوانين مالکيت فکري در امريکا88
مبحث دوم-کاربرد قاعده حل تعارض در دادههاي به دستآمده از فضا89
مبحث سوم-نقض حقوق اختراع در ماوراء جو91
گفتار اول-تبعات استفاده از قانون پرچم مصلحتي در اشياء فضايي92
گفتار دوم-ارائه راه حل به منظور برطرف سازي مشکل94
مبحث چهارم-بررسي نقش داوري و ميانجيگري95
مبحث پنجم-فعاليتهاي انجام يافته در زمينه مالکيت فکري و فضا97
بند اول-کوپوس97
بند دوم-کمست98
نتيجهگيري-101
فهرست منابع-105
چکيده انگليسي-114
کوتهنوشتهها
ISS International Space Station
IGA Intergovernmental Agreement
GIS Geographical Information System
EO Earth Observation
RM Remote Sensing
GIS Geographic Information System
ESA European Space Agency
GEO Group Earth Observation
CBERS China-Brazil Earth Resources Satellite
CEOS Committee on Earth Observation Organization
WMO World Meteorological Organization
UDHR Universal Declaration of Human Rights
DBS Direct Broadcasting Satellite
FSS Fixed Service Satellite
WIPO World Intellectual Property System
COPOUS Committee on the Peaceful Uses of Outer Space
UCC Universal Copyright Convention
ITU International Telecommunication Union
COMEST Commission on the Ethics of Scientific
Knowledge and Technology
مقدمه
1-بيان موضوع
دسترسي به ماوراء جو، بدون شک از بزرگترين دستاوردهاي بشر در قرن 20 بوده است. حادثهي خوشايند اکتشاف فضا منجر به توسعه سريع و کم نظير در زمينههاي علمي، پزشکي و تکنولوژيکي شده است. علي رغم وجود چنين حقيقتي که تکنولوژي مورد استفاده در فضا بسيار پيشرفته ميباشد و حاصل خلاقيت و تلاش فکري است، تنها در چندين سال اخير است که حمايت در قالب مالکيت فکري در رابطه با فعاليتهاي ماوراءجو مورد توجه قرار گرفته است. يکي از دلايل اتخاذ چنين رويکردي، تغيير مسير اين فعاليتها از چارچوب دولتي به سرمايهگذاري بخشهاي خصوصي ميباشد.
با روند روزافزون شکلگيري نهادهاي غيردولتي و البته نياز اين نهادها به منابع تکنيکي و مالي نهادهاي دولتي جهت انجام پروژههاي فضايي، تعداد قراردادهاي ليسانس بين نهادهاي دولتي و خصوصي افزايش پيدا کرده است از اين رو نميتوان تاثير شگرف حمايت در قالب حقوق مالکيت فکري را بر شرکتهاي خصوصي فعال در زمينه فعاليتهاي فضايي و به طور کل توسعهي هر چه بيشتر تکنولوژي فضايي ناديده گرفت. با اين وجود، از يک سو حقوق مالکيت فکري به حمايت و اعطاي منافع به افراد تحت شرايط خاص و در مدت زمان معين ميپردازد و به نوعي مفهوم انحصار را تداعي ميکند، در حاليکه در سوي ديگر، حقوق فضا و اصل بنيادين سودرساني به تمام ملل به طور ضمني دربردارندهي اشتراک اطلاعات و دستاوردها در زمينه حقوق فضا ميباشد. از اينرو، تکيه حقوق مالکيتفکري و حقوق فضا بر رويکردهاي متنوع، روشن است به همين دليل يکي از اهداف مدنظر در اين رساله، ايجاد تعادل بين حقوق مالکيتفکري و اصول حقوق فضا و به عبارت ديگر، بين منافع خصوصي مبتکران و منافع عمومي از سوي ديگر ميباشد.
در بين انواع حقوق مالکيت فکري سه نوع عمدهي حمايت در ماوراء جو مطرح ميشود: حمايت از اختراعات ايجاد شده در فضا، حمايت از نام شيفضايي و ماهواره به عنوان علامت تجاري که با شکلگيري توريسم فضايي جنبهي عملي به خويش خواهد گرفت و حمايت کپيرايت از ماهوارههاي پخشکننده و دادههاي سنجش از راه دور.
در بين مصاديق حقوق مالکيت فکري در ماوراءجو يکي از مهمترين مسائل، موضوع حمايت از دادههاي سنجش از راه دور است به اين دليل که امروزه با فعالتر شدن هر چه بيشتر بخش خصوصي در اين عرصه مواجه هستيم. اگرچه حضور اين شرکتها از لحاظ قانوني با توجه به ماده 6 معاهده فضا که مسئوليت اعمال شرکتهاي غيردولتي را به دولتها واگذار ميکند با مانعي روبرو نيست وليکن در خصوص موضوع و نحوهي حمايت از دستاوردهاي ايشان، بحث کافي صورت نپذيرفته است. همچنين، بايد خاطر نشان کرد که تاييد حقوق مالکيت فکري در اين حوزه بايستي در راستاي تحقق اهداف وجودي اين حقوق همانطور که در مقدمه معاهده کپيرايت آمده است که تعادل بين منافع شخصي توليدکنندگان مصاديق مالکيتفکري و منافع عموم در حق دسترسي به دادهها و اطلاعات است، صورت پذيرد زيرا عدهاي بر اين عقيدهاند که به کارگيري حقوق مالکيت فکري در سنجش از راه دور به شدت بر امکان دسترسي به اين دادهها که برخي براي حفظ حيات بشر ضروري هستند تاثير ميگذارد، زيرا اين فناوري ابزاري ارزشمند در حل بسياري از مشکلاتي که بشر در قرن بيست و يک با آن مواجه است چون در مديريت و پيشبيني فجايع زيستمحيطي در کشورهاي در حال توسعه و کمتر توسعهيافته ميباشد. اما از بعد ديگر، رشد هر چه بيشتر اين تکنولوژي از طريق حضور شرکتهاي خصوصي ميسر خواهد شد و انگيزه اين شرکتها از طريق حمايت و تجاريسازي دادههاي ماهوارهاي تامين ميگردد. به عبارت ديگر، پذيرش حقوق مالکيت فکري در دادههاي پردازش شده به منظور افزايش حضور شرکتها، کاهش قيمت و در نهايت افزايش بازار دادهها ضروري است.
در نتيجه، حقوق مالکيت فکري داراي نقش به سزايي در تشويق سرمايهگذاران سنجش از راه دور ميباشد و دريغ نمودن چنين تضمين و حمايتي توليد اين دسته از دادهها را با چالش روبرو خواهد کرد و حتي چنانچه کشورهاي در حال توسعه توانايي ارزيابي و پردازش دادهها را کسب نمايند، خود آنها با موضوع حمايت فکري از دادههاي پردازش شده توسط خويش در آينده روبرو خواهند شد. همچنين با توجه به اين موضوع که کارکردهاي بيشمار دادههاي خام سنجش از راه دور چون عکسها و حتي اطلاعات ديجيتالي عليالخصوص حتي با استفاده از دادههاي خام امکانپذيرست، مشکل دسترسي به دليل عدم حمايت از اين دادهها در کشورهاي توسعه يافته عملا با مانعي روبرو نخواهد شد. با اين حال، تاکنون جهان در حال توسعه در برابر اين ديدگاه مقاومت کردهاند و اعلام مينمايند که بر اساس قانون تجاريسازي، سرمايهگذاران خصوصي بايستي بر اساس اصل عدم تبعيض، دادههاي خام را که مستقيما از ماهوارهها به دست ميآيند را در اختيار تمامي مصرفکنندگان فارغ از هر نوع تبعيض و تعصب و بر اساس قيمت متعارف قرار دهند.
به هر حال، امروزه شاهد حمايت شديد از دادههاي سنجش از راه دور ميباشيم به گونهاي که علاوه بر شرکتهاي خصوصي، نهادهاي فعال با بودجهي عمومي نيز ادعاي مالکيت دادههاي خام و نه پردازش شدهي سنجش از راه دور را مطرح ميکنند. در حاليکه در راستاي تامين اصول بنيادين حقوق مالکيت فکري و شروط حمايت کپيرايت که شامل اصل تفکيک ايده از بيان و شروط اصالت و خلاقيت است، تمايز ميان دادههاي خام و پردازش شده در ايجاد تعادل ضروري است به گونهاي که دادههاي خام که دربردارندهي موضوعات حقيقي هستند و هيچگونه خلاقيتي در آنها اعمال نشده است، سزاوار حمايت نخواهند بود. همچنين، با توجه به استدلالات متخصصان اين حوزه، اين دادهها الزامات کالاي عمومي بودن را نيز دارا هستند و نميتوان نقش آنان را به دليل منافع کاربرديشان در ارتقاي شرايط محيط زيست، توسعه اقتصاد، صنايع و همچنين به عنوان حق بنيادين بشري شهروندان در مشارکت توسعه پايدار ناديده گرفت. علاوه بر اين، وجود چنين حقي در عصر اطلاعات که مجراهاي اصلي توزيع اطلاعات را مورد خطاب قرار ميدهد داراي اهميت شگرفي است .
به عقيده بسياري، در عصر حاضر با حمايت افراطي مالکيت فکري روبرو هستيم در حاليکه در حقوق مالکيتفکري، کپيبرداري و نقض حقوق صاحب حق، ممنوع تلقي ميگردد و نه خود دسترسي به دادهها. در نتيجه هدف ديگر در اين رساله، تاکيد بر بيش از اندازه بودن حمايت مالکيت فکري بر توليدات سنجش از راه دور ميباشد که در واقع باعث منحرف شدن حقوق مالکيت فکري از هدف اصلي خويش، شده است.
يکي ديگر از چالشها، موضوعات صلاحيتي با توجه به اصل سرزميني بودن در حقوق مالکيتفکري است، به طور مثال، در طرح ايستگاه فضايي بينالمللي افراد مختلفي از کشورهاي گوناگون تحت عنوان همکاري بينالمللي فعاليت ميکنند و موضوع نقض حقوق توسط آنان و تعيين دادگاه صالح، مسئله را پيچيدهتر ميکند. به طور خلاصه، در اين رساله به دنبال روشنسازي ابعاد حقوق مالکيت فکري در فضا و نوع و چگونگي حمايت اعطايي به مصاديق مالکيتفکري با لحاظ کردن منافع عمومي و نياز کشورهاي در حال توسعه و کمتر توسعه يافته ميباشيم.

2-سوال اصلي
با توجه به مطالب فوق اکنون اين سوال مطرح ميشود که:
1-نظام حقوقي حاکم بر حقوق مالکيت فکري در ماوراء جو چگونه ميباشد؟
سوالات فرعي
1-چگونه حمايت فکري از دادههاي خام و پردازش شده سنجش از راه دور در چارچوب اصول بنيادين حقوق مالکيت فکري چون تفکيک ايده از بيان و شرط حمايت کپيرايت چون شرط اصالت ميسر مي شود؟
2-تاثير اعطاي حمايت فکري براي فعاليتهاي فضايي به افراد خصوصي بر تحقق منافع عمومي عليالخصوص در دسترسي به دادهها و اطلاعات چگونه خواهد بود؟
3-فرضيه سوال اصلي
1-به نظر ميرسد، امروزه با افزايش چشمگير فعاليتهاي فضايي، به رسميتشناختن حقوق مالکيت فکري در فضا براي تضمين بازگشت سرمايه شرکتهاي خصوصي که در نهايت منجر به توسعه هر چه بيشتر صنعت هوا و فضا ميگردد، بايستي در هماهنگي با دو اصل عدم امکان مالکيت فضا و سودرساني به تمام ملل به عنوان اصول اساسي حقوق فضا قرار گيرد.
فرضيات سوالات فرعي
1-با توجه به اصل تفکيک ايده از بيان و شروط خلاقيت و اصالت در کپيرايت، به نظر ميرسد حمايت فکري از دادههاي خام که تنها منعکسکنندهي حقايق ميباشند و هيچ تلاش فکري و خلاقيتي در ايجاد آنها وجود نداشته است، مورد ترديد ميباشد. ليکن، در خصوص دادههاي پردازش شده، ميزان کافي از اعمال خلاقيت به دليل عمليات پردازش، وجود دارد و امکان حمايت فکري از آنها قابل تصور است.
2-امروزه، به علت وجود قوانين مالکيت فکري سختگيرانه، دسترسي عموم مردم به دادهها و اطلاعات با موانع شديدي روبرو شده است و به نظر ميرسد اين امر موجب ناديده انگاشتن حق دسترسي به اطلاعات به عنوان حق بشري و حتي به عنوان يک کالاي عمومي خواهد شد.
در اين رساله به دنبال پاسخگويي به اين پرسشها و اثبات فرضيات مطرح شده خواهيم بود.
4-سابقه و پيشينهي تحقيق
در زمينه حقوق مالکيتفکري در ماوراءجو در عرصه بينالمللي، مطالعات و پژوهشهايي صورت گرفته است و نويسندگان و محققان از کشورهاي مختلف اين مطلب را موضوع تحقيق خويش قرار دادهاند و بيشتر اين مباحث پس از انتشار مقاله توسط سازمان جهاني مالکيتفکري در سال 2004 در اين زمينه آغاز ميگردد، ليکن در حقوق داخلي، تحقيقي جامعي در زمينه ابعاد حقوق مالکيت فکري در فضا جز در تعدادي از صفحات کتاب تصويربرداري ماهوارهاي از منظر حقوق بينالملل تاليف دکتر هادي محمودي که تنها به موضوع حمايت از دادههاي سنجش از دور گريزي زده شده است، انجام نگرفته است.
اهميت و نوآوري اين تحقيق در اينجاست که در اين رساله، تمامي ابعاد حقوق مالکيت فکري و مصاديق آن در ماوراء جو و تعارضات احتمالي اين حقوق با حقوق فضا را مورد پژوهش قرار ميدهد.
5-ضرورت انجام تحقيق
افزايش روزافزون کنفرانسهاي بينالمللي در خصوص به رسميتشناختن مالکيتفکري در ماوراءجو چون ارائه مقاله توسط سازمان جهاني مالکيت فکري در اين زمينه نشاندهندهي اهميت موضوع و گرايش جهاني جهت به رسميتشناختن اين حق ميباشد، همچنين با افزايش تعداد شرکتهاي خصوصي فعال در زمينهي فضا و امکان ظهور تجارتي جديد تحت عنوان توريسم فضايي، موضوع حمايت از علائم تجاري و طرحهاي صنعتي از مسائل مهم و ضروري پيش رو خواهد بود. از جمله دغدغههاي اوليه ميتوان به چگونگي حمايت از اختراعات ايجاد شده و مورد استفاده در فضا و حمايت در چارچوب کپيرايت از پايگاه دادههايي که از اطلاعات به دست آمده از طريق فعاليتهاي فضايي به دست آمدهاند، اشاره نمود. همچنين بايستي در تحقق منافع حقوقي افراد و شرکتها منافع عموم مردم نيز، مورد توجه واقع شود. در نتيجه بر اساس فعاليتهاي انجام شده در سطح بينالمللي، لازم است ابعاد اين موضوع و قابليت به رسميتشناختن اين حق را از طريق بررسي معاهدات موجود و موشکافي دقيق موضوع، روشن نمائيم.
6-روش پژوهش
روش پژوهشي مبتني بر روش توصيفي-تحليلي با استفاده از منابع کتابخانهاي و منابع روز در دسترس است. منابع اين پژوهش مبتني بر منابع موجود در کتابخانههاي داخلي و خارجي و همچنين منابع معتبر اينترنتي از قبيل مقالات و نشريات و رويههاي بينالمللي در زمينه موضوع رساله بوده است.
7-هدف و کاربردهاي رساله
هدفي که در اين رساله دنبال ميشود، بررسي امکان به رسميت شناختن حقوق مالکيت فکري در ماوراءجو بر اساس معاهدات موجود در حوزه مالکيتفکري در حقوق فضا تا اين لحظه ميباشد و اينکه آيا معاهدات موجود به منظور به رسميت شناختن اين حق کافياند و يا اينکه نيازي جدي در راستاي به دستآوردن چارچوب قانوني ساده، مطمئن و متحد که محيطي منصفانه جهت فعاليتهاي تجاري ايجاد کند، احساس ميشود. علاوه بر اين موارد، ميتوان سه هدف عمده را در اين زمينه از يکديگر تفکيک نمود:
1-هدف پژوهشي: پر کردن خلا پژوهشي موجود در زمينه رابطه و مصاديق حقوق مالکيت فکري و حقوق فضا.
2-هدف آموزشي: در صورت چاپ اثر به عنوان منبع فرعي و اصلي آموزشي در مقاطع تحصيلات تکميلي.
3-هدف اجرايي: ارائه راهکارهاي اجرايي به مجريان، تصميمگيران و بازيگران عرصهي حقوق فضا در سطح ملي و بينالمللي در راستاي شکل دهي و توسعهي قواعد در اين زمينه بر اساس کارهاي صورت گرفته توسط کشورهاي مختلف و تغييرات اعمال شده توسط آنان در قوانين مالکيت فکريشان، با عنايت ويژه به حضور رو به فزون شرکتهاي خصوصي .
8-سازماندهي پژوهش
در ابتدا بر اساس برخي مقالات و نوشتههاي مرتبط با بحث که تماما از منابع لاتين بودند به فهم موضوع و مشخص شدن حيطهي فعاليت اقدام شد و بر اساس روش تحليلي-توصيفي به دستهبندي مطالب حاصل از ترجمه کتب و مقالات که دادههاي خام طرح را تشکيل ميدادند، پرداخته شد.
فصل اول اين رساله به بيان کليات از جمله بيان مسئله، ضرورت و اهداف انجام تحقيق در زمينه مربوطه و بررسي چگونگي ارتباط و حقوق مالکيت فکري و حقوق فضا و بيان تعارضات احتمالي بين اين دو اختصاص يافته است. براي اين منظور، معاهدات موجود در هر دو زمينهي حقوق فضا و مالکيت فکري مورد مطالعه و بررسي قرار گرفته است.
در فصل دوم به مسئلهي مصاديق حقوق مالکيتفکري در ماوراء جو ميپردازيم. اين مصاديق، انواعي از حقوق مالکيت فکري چون اختراعات ايجاد شده در ماوراء جو، علائم تجاري و موضوعات کپيرايت در دادههاي سنجش از راه دور را دربرميگيرد که در اين رساله بيشتر تمرکز بر حمايت کپيرايت از دادهها و موضوع اختراعات ميباشد.
در فصل سوم اين رساله نيز به موضوع حمايت و تامين منافع عمومي در برابر اعطاي حقوق انحصاري مالکيت فکري و موضوع انتشار اطلاعات و دادهها به عنوان حق بنيادين بشري و بررسي ديدگاه کشورهاي اروپايي و امريکا در اين حوزه پرداخته شده است و در نهايت در فصل آخر، موضوعات کاربرد قاعده حل تعارض و تاکيد بيش از حد سرزميني بودن حقوق در مالکيت فکري مورد بررسي قرار ميگيرد و در اين راستا، راهحلهاي ارائه شده در قوانين کشورها با بررسي رويه قضايي در اروپا و امريکا بيان ميشود.
مبحث اول-مفاهيم
در راستاي بررسي موضوع و روشنسازي ابعاد آن، ابتدا به تبيين مفهوم فضا و ارائه معيارهاي اعلام شده در اين زمينه ميپردازيم و سپس از طريق کسب ديدي واضحتر از مفهوم فضا، چگونگي ارتباط حقوق مالکيتفکري در ماوراءجو و حقوق فضا را شرح خواهيم داد .
گفتاراول-معيارهاي ارائه شده در تحديد حدود1 ماوراء جو
تاکنون در تحديد حدود ماوراءجو، معيارها و پيشنهاداتي مطرح شده است که از جمله اين پيشنهادات، ميتوان به معيار ارائه شده توسط طرفداران کنترل موثر استاندارد هوا فضا اشاره کرد که رويکرد آنان بر اساس توانايي دول مادون در اعمال کنترل بر فضاي بالاي سرزمينشان ميباشد، ليکن انتقاداتي در برابر اين گروه وارد شده است که چنين رويکردي منجر به معيار متفاوت و نابرابر در بيشتر کشورها خواهد شد2. ديگر گروه، طرفداران معيار تعادل جاذبهاي3 مانند جوزف کرول4 هستند که اعلام ميکنند تعريف بايد بر اساس تعادل در جاذبه و کشش بين زمين و اجرام آسماني مجاور آن باشد، ليکن اين استدلال نيز با اقبال روبرو نشد چرا که به طور مثال تعادل کششي بين زمين و ماه تقريبا سيصد هزار کيلومتر از زمين مي شود يعني فاصلهاي فراتر از چيزي که عرفا به عنوان اتمسفر شناخته ميشود.
ديگر معيار ارائه شده استفاده از برد بالاي اتمسفر يعني قسمت خارجي جو به عنوان حد فاصل ميباشد، در آنجا مولکولهاي اتمسفر با يکديگر تصادم پيدا کرده و سپس به محل نخستين خويش باز ميگردند و در هر ساعت پيرامون بيست هزار کيلومتر را طي ميکنند(فاصله طي شده توسط هر مولکول بسيار کمتر از يک ميکرون مي باشد) و مسير آزاد ميانگين، فاصلهاي است که يک حجم مشخص از مولکولهاي هوا در اتمسفر طي ميکنند و در لايههاي بالايي اتمسفر حجم مولکولي کاهش و مسير طولانيتر ميشود، در اين منطقهي به اصطلاح افشانه مانند خروجي جو، که تقريبا صد کيلومتر از سطح زمين ميباشد، نيروي کششي ضعيفتر شده و اتمهاي هيدروژن از نيروي جاذبهي زمين فرار ميکنند. با اين وجود قسمت خروجي جو يک تحديد حدود مناسب نخواهد بود زيرا با تغيير فصل، ارتفاع و فعاليت خورشيدي تغيير مينمايد5.
نظر گروه ديگر حاکي از آنست که که لايهي خاصي از اتمسفر به عنوان حد فاصل تلقي شود اما اين نظريه نيز با مخالفت روبرو گشته است زيرا موقعيت يک لايه برگزيده شده به عنوان حد فاصل در طول زمان و تغيير ارتفاعات متفاوت ميباشد. پيشنهاداتي چون يک فشار يا غلظت خاص به عنوان معيار نيز اعلام شد ليکن به دليل تغييرپذيري نتايج حاصله مورد انتقاد قرار گرفت. ديگر پيشنهادات شامل حداکثر ارتفاع پرواز هواپيما، حداکثر ارتفاع حضيض6 و تصوير منطقهي مياني است وليکن امکان تحقق اين معيارها بر اساس تغييرپذيري اتمسفر در طول زمان، غلظت، ارتفاع و عوامل ديگر مورد ترديد است7. به عقيده بسياري بهترين روش، رويکرد عملکردگرايانه8 ميباشد يعني پيشبيني با مد نظر قرار دادن تلاشهاي هوايي و فضايي در مقايسه با معيار فيزيکي. در واقع، معيار عملکردگرايانه به ماهيت فعاليت انجام شده مستقل از مرزهاي ماوراءجو اشاره ميکند. بنابراين، نکته اصلي در اين رويکرد، توجه به اهداف يک ماموريت خاص ميباشد9.
بند اول-آينده موضوع تحديدحدود
در 19 دسامبر 1966 مجمع عمومي سازمان ملل قطعنامهي 2222 را تصويب کرد که از کوپوس که کميته استفاده صلحآميز از ماوراءجو سازمان ملل ميباشد، شروع مطالعه در خصوص تعريف ماوراءجو و استفاده از فضا و اجرام آسماني شامل مفاهيم متنوع ارتباطات فضايي را درخواست نمود. در اين راستا، کوپوس از کميتههاي فرعي علمي و تکنيکي ماوراءجو در ايجاد فهرستي از معيارهاي علمي که کمککننده به تعريف ماوراء جو هستند، دعوت نمود. پاسخ کميته با گزارشي که نمايانگر عدم امکان شناسايي معيار علمي و تکنيکي بود اعلام گشت. پس از آن، مجمع عمومي سازمان ملل، مجددا کوپوس را به مطالعهي پاسخ تحديد حدود ماوراءجو رهنمون کرد، وليکن در حال حاضر نيز تحديد ماوراءجو نيازمند مطالعه، تحقيق و بحثهاي بيشتر در کميته مربوطه ميباشد. زيرا موضوع تحديد حدود، هميشه رزمگاهي براي متخصصان و کارکردگرايان به شمار رفته است، به طور مثال، در 1976 بلژيک که از طرفداران رويکرد کاربردگرايانه بود پيشنهاد مرز صد کيلومتر را ارائه کرد10 ليکن در آن زمان امريکا با اين پيشنهاد مخالفت کرد و در 1979 يک پيشنهاد بسيار مشابه با نمونه مخالفت شده را ارائه نمود11. با اين حال، آلمان، امريکا و انگلستان اعلام کردند هيچ فوريتي براي تعيين حدود وجود ندارد12.
بيان اين نکته ضروري است که امروزه با ظهور شاتلهاي فضايي که مانند فضاپيماهاي ديگر بلند ميشوند اما مانند يک هواپيما فرود ميآيند و باعث حضور انسان در مکانهايي که قبلا نميشناختهاند شده است، موضوع تحديد حدود ابعاد متفاوتي پيدا کرده است. در نتيجه، با خلا قانوني در اين زمينه مواجه هستيم و اکنون بيش از گذشته ارائه تعريفي از آن در سطح بينالمللي ضروري احساس ميشود.
مبحث دوم-ارتباط حقوق مالکيت فکري و فضا
علي رغم اين حقيقت که تکنولوژي فضايي از پيشرفتهترين حوزههاي تکنيکي ميباشد تنها در ده سال اخير، موضوع حقوق مالکيتفکري در فضا با دقت بيشتري مورد بحث واقع شده است، اين موضوع از چندين علت نشات ميگيرد که در ذيل به آنها پرداخته ميشود.
1-علت مطرح شدن اين موضوع تکامل کنوني صنعت هوا و فضا ميباشد به طوريکه امروزه با سرمايهگذاري بخشهاي عمومي و خصوصي منافع بيشتري در اين حوزه در حال شکلگيري است13. با ايجاد شاتلها و وسايل پرتابي قابل استفاده مجدد، انقلاب بزرگي در صنعت فضا ايجاد شده است به گونهاي که با کاهش هزينه فعاليتهاي فضايي، فعاليت هر چه بيشتر موسسات خصوصي در اين حوزه دردهههاي آينده قابل پيش بيني است14، شاهد مثال اين موضوع قراردادهاي ليسانسي است که بين نهادهاي دولتي و بخشهاي خصوصي منعقد ميشود و به دليل هشياري بيشتر موسسات خصوصي نسبت به اموالشان اعم از ملموس يا غير ملموس آن و به دليل هزينههاي بالاي چنين فعاليتهايي، اين موسسات انتظار جبران شدن سرمايهگذاريهاي توسعه و تحقيق خود را در آينده دارند15. به عبارت ديگر، مطرح شدن حقوق مالکيتفکري به دليل توسعه فعاليتها و تکنولوژيهاي فضايي توسط بخش خصوصي است16.
2-عامل ديگر ارتباط اين دو موضوع، جهاني شدن فعاليتهاي فضايي و انجام طرحهاي همکاري بينالمللي مانند ايستگاه فضايي بينالمللي (ISS)است 17به گونهاي که موافقتنامه بينالدولي ايستگاه فضايي بينالمللي، به بيان خاص در خصوص مالکيتفکري پرداخته است18. از اين رو وجود يک سيستم قانوني مالکيتفکري به منظور ايجاد محيطي رقابتي و منصفانه بر پيشرفت تحقيقات و همکاري بينالمللي تاثير ميگذارد19.
3-عامل ديگر، تجاري شدن فعاليتهاي فضايي ميباشد20. از جمله اين فعاليتها مواردي چون سنجش از راه دور، پخشهاي مستقيم راديويي و تلويزيوني از طريق ماهواره، تحقيق و توليد تجاري در محيط فاقد جاذبه ميباشد. در زمينه کاربردهاي تجاري ميتوان به بخش ارتباطات از راه دور اشاره نمود که خدمات تلفني ماهوارهاي از مهمترين بخشهاي اين بازار پردرآمد ميباشد، خدمات ماهوارهاي ثابت چون امکان انتقال تصوير تلفني، انتقال کابلي، خدمات پهنباند، شبکه تجارت خصوصي، دسترسي اينترنتي، خدمات دورسنج از ديگر موارد درا ين حوزه ميباشند. همينطور سنجش از راه دور از کاربردهاي ديگر صنعت فضا ميباشد که داراي کاربردهاي کشاورزي، مهندسي عمران و يافتن معادن است و موضوع اعطاي حمايت و
چگونگي آن از اهميت قابل توجهي برخوردار است 21و البته در اين زمينه خدمات اطلاعات جغرافيايي که از انواع متنوع داده نيز بهره ميبرد، بايد مد نظر قرار گيرد. به طور خلاصه، امروزه نميتوان کاربرد تجاري رو به فزون فضا را کتمان نمود به گونهاي که در سال 2002 ميزان درآمدهاي حاصله از فعاليتهاي فضايي قريب به 140 بيليون دلار آمريکا ارزيابي شده است22.
4-عامل ديگر، توليدات علمي ميباشد. تحقيقات علمي در فعاليتهاي فضايي بر حوزه هاي متنوعي چون پزشکي، داروسازي تاثيرات شگرفي گذاشته است چرا که آزمايشات جديدي بايد به منظور بررسي شرايط روحي و جسماني بشر در شرايط فاقد جاذبه، تماس با اشعه مستقيم خورشيد، دماي بالاي محيط صورت پذيرد در نتيجه امروزه، فرصت توليد محصولات جديد فراهم شده است به طور مثال در گزارشي اعلام شده است که بلورسازي پروتئين در ماوراء جو تحقق يافته است23.در نتيجه، تکنولوژيهاي توسعه و تحقيق ارتقا پيدا کرده است و مسئله حمايت از آنها مطرح شده است.
5-عامل ديگر امکان ظهور تجارتهاي جديد ميباشد 24به طور مثال اگرچه مسئله توريسم فضايي امروزه براي عموم مردم رويايي بيش نيست و حتي هنگام بحث دربارهي موضوعات متبلور مالکيت فکري در ماوراء جو، اولين دغدغهها مرتبط با حمايت از اختراعات ايجاد شده در فضا و حمايت از پايگاه دادههايي است که از طريق فعاليتهاي فضايي حاصل شدهاند، ليکن چنانچه توريسم فضايي تحقق يابد مسئله حمايت از علائم تجاري و طرحهاي صنعتي نيز موضوعي مهم تلقي خواهد شد.
6-انتقال تکنولوژي و حمايت از اسرار ملي عامل ديگر اين ارتباط ميباشد25. وجود شرکتهايي چون شرکت آلمانيINTOSPACE که آغازکننده، ارتقادهنده و حمايتکننده فعاليتهاي فضايي چون تحقيق و توسعه و حمايت از محصولات تجاري توليدشده در شرايط فاقد جاذبه و ارائهدهنده کمک و مشورت در اين حوزه ميباشد26، اهميت حمايت فکري از اين نوع فعاليتها را اثبات مينمايد.
همچنين اين اقدامات، محرمانه بودن دادههاي علمي در قراردادها را تضمين ميکند و شرکت مذکور به طرفين در راستاي دستيابي به توافق ياري ميرساند. بازيگران صنعت فضا، دولت، موسسات و شرکتهاي خصوصي با تابعيتهاي مختلف ميباشند که معمولا با يکديگر همکاري ميکنند و هر يک نيز داراي منافع خاص و متفاوتي ميباشند، به همين جهت در اين راستا ملاحظات اسرار تجاري نيز بايد لحاظ شود27.به همين منظور موافقتنامههاي عدم افشا شکل گرفتهاند. در اين حوزه نيز، ايالات متحده داراي قانون خاصي است، قانونگذاران اين کشور با لحاظ نمودن قراردادهاي بينالمللي در آينده در زمينه سخت افزارهاي ماهوارهاي و سيستمهاي فروش به پيمانکاران غير آمريکايي قانوني را به منظور اعمال کنترل دولت ايالات متحده بر هر نوع فعاليت تجاري وضع نموده است تا از تکنولوژي ملي خود حمايت نمايند28.
هر کدام از حقوق مالکيتفکري و حقوق فضا بر رويکردهاي متفاوتي استوارند29 به طور مثال:
-حقوق فضا فرا ملي است، حقوق مالکيتفکري سرزميني است.
-حقوق فضا براي تمام ملل يکسان است، حقوق مالکيتفکري در هر کشوري متفاوت است.
-حقوق فضا بيانگر منافع مشترک است، حقوق مالکيتفکري اعطاکننده حقوق انحصاري است.
اين تفاوتها باعث ايجاد اختلافات بالقوهاي ميان آنها شده است30. به منظور آشکار نمودن اين اختلافات و بررسي اين موضوع که آيا تحولي جهت حمايت از مالکيتفکري در ارتباط با فعاليتهاي فضايي مورد نياز است يا خير بايد در ابتدا اصول حاکم بر حقوق مالکيت فکري و معاهدات موجود در اين زمينه را به منظور يافتن اشاراتي به فضاي ماوراءجو و همچنين در راستاي کاوش جايگاه حقوق مالکيتفکري در حقوق فضا و معاهدات مرتبط با آن مورد بررسي قرار دهيم.
گفتار اول-جايگاه حقوق فضا در معاهدات مالکيت فکري
بند اول-کنوانسيون پاريس و فضا
اين کنوانسيون از جمله کنوانسيونهاي اصلي جهت حمايت از مالکيت صنعتي ميباشد و دربردارندهي مقرراتي در خصوص اصل رفتار ملي، حق تقدم و موادي در خصوص ضمانت اجرا و اصل استقلال اختراعات که بيانگر عدم الزام دول عضو به اعطاي حق اختراع براي اختراع مشابهي که در کشور ديگر پتنت شده است ميباشد. ليکن در اين کنوانسيون صراحتا به مسئله مالکيت فکري در ماوراء جو نپرداخته است. به طور مثال، در اين کنوانسيون به اختراعات در فضا هيچ اشارهاي نشده است31. با اين وجود، به نظر ميرسد ماده 5 اين کنوانسيون مرتبط با اين دسته از فعاليتها باشد.
ماده 5:
الف)استفاده از اجزاي يک موضوع اختراع در بدنه کشتي، در ماشين آلات، چرخ دنده32 و ديگر لوازم مرتبط با آن چنانچه انحصارا براي برطرف نمودن نياز کشتي باشد و ورود به صورت موقتي يا تصادفي به آبهاي کشورهاي عضو کنوانسيون باشد، نقض حقوق صاحب اختراع محسوب نميشود.
ب)استفاده از ابزار تشکيل دهنده اختراع در



قیمت: تومان


پاسخ دهید